چهارشنبه 2 بهمن 1398 | Wednesday, 22 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : دوشنبه 24 تير 1392     |     کد : 8198

10-از نامه عتاب آمیز ظل الله سوی شمس الحق خضر خان

انتخاب از مثتویات 10 ؛ امیر خسرو دهلوی ؛ راز نامه عتاب آمیز ظل الله سوی شمس الحق خضر خان سر فرمان سپاس باد شاهی که برتر نیست زو فرمانروائی گهی نعمت دهد گه بی‌نوائی گه آرد پادشاهی گه گدائی ازو بر هر سری مهری نهانی است وگر خشم آورد هم مهربانی است از آن پس داد با اندک غباری به نور دیده‌ی خود خار خاری

انتخاب از مثتویات 10 ؛ امیر خسرو دهلوی ؛  راز نامه عتاب آمیز ظل الله سوی شمس الحق خضر خان
سر فرمان سپاس باد شاهی
که برتر نیست زو فرمانروائی

گهی نعمت دهد گه بی‌نوائی
گه آرد پادشاهی گه گدائی

ازو بر هر سری مهری نهانی است
وگر خشم آورد هم مهربانی است

از آن پس داد با اندک غباری
به نور دیده‌ی خود خار خاری

که ای خون من و خونابه‌ی من
ز مهرت خون دل هم خوابه‌ی من

الپخانی که خالت بود فرخ
به و بایسته همچون خال بر رخ

به زخم خنجر آتش زبانه
که هست آن فتح و نصرت را نشانه

خطائی کرد دوران جفا بهر
که چون نقش خطا حک کردش از دهر

گر از خالی جمالت گشت خالی     
مشو خالی ز حمد لایزالی

دلت دانم که تنگست از پی خال     
شکار و گشت به باشد درین حال

ز آب گنگ تا دامان کهسار
نه بینی خاسته یک سو زن خار

برآن گونه است صحراهای نخچیر
که ده آهو توان کشتن به یک تیر

باقطاع تو کردیم آن زمین خاص
که باشد ره بره، خنگ تور قاص

به «امروهه نشین با لشکر خویش
که بر کوه آزمائی خنجر خویش

به فیروزی دو ماهی باش ز آن سوی
که تا فیروزه چرخ آرد بتو روی

چو تسکین غبارت باز دانیم
درین گلشن چو بادت باز خوانیم

ولیکن تا رسد هنگام آن کار
که دولت بر در ما بخشدت بار

روان کن سوی حضرت بی کم و کاست     
علامتهای سلطانی که آنجاست

چو مضمونات فرمان شد به پایان
به مهر آمد رموز پادشاهان

طلب کردند بد خو خادمی زشت
درونش آتش و بیرونش انگشت

ترش روئی بسان سرکه‌ی تند  
که هم از دیدنش دندان شود کند

به فرمان شه آن فرمان پر دود
ستد آن دود رنگ آتش اندود

بر آئین الاقان یک شب از شهر
رسید آنجا که بد شه زاده‌ی دهر

خضر خانی فریب بخت خورده     
جهانش امیدوار تخت کرده

شه و شه زاده‌ی خود کامه و مست
ز مقصود آنچه باید، بر کف دست

به عزت نازنین ملک بوده
بدو نیک جهان نا آزموده

نه ز آبی سر و پایش رنج دیده
نه باد گرم بر رویش وزیده

چه داند خوی چرخ بی‌وفا چیست
وزین گردنده ثابت در جهان کیست

همی‌رفت از طرب با نغمه و نوش
ز آفتهای دورانش فراموش

رسید آن خادمی عفریب وش نیز
تن ناشاد و رخسار غم انگیز

به درگاه خضر خان شد نهانی
چو ظلمت پیش آب زندگانی

سپردش ما جرای پیچ در پیچ
در و جز پیچ غم دیگر همه هیچ

چو خان خواند آن تغیر نامه‌ی شاه
تغیر یافت اندر خاطرش راه

یکی آن کو به حضرت نازنین بود
چراغ چشم شاه دوربین بود

دگر آنکه از عتاب تاجداران
نبود آگه به رسم هوشیاران

عتاب پادشاهان سیل خونست
شناسد این دم کاهل درو نیست

مبادا خسروان در خون ستیزند
که خون صد جگر گوشه بریزند

بسا گوهر که برد از تاجور ملک
که فرزندی و خویشی نیست در ملک

هر آن در کان ز سلک پادشاه است
گهی تاج سرو گه خاک راه است

خضر خان حربه‌ی شه خورده در دل
ز دیده خون دل میریخت در گل

علامتهای شاهی داده‌ی شاه  
حسام الدین ملک را کرد همراه

و زان سوی خود به فرمان با دل تنگ
سوی «امروهه» کرد از «میر ته» آهنگ

روان شد چهره از خون رنگ کرده
دو چشم از گریه «جون» و «گنگ» کرده

گذشت از گنگ با خاصان تنی چند
کله را سایه بر «امروهه» افگند

به امروهه درون غمناک بنشست
چو گل یا سینه‌ی صد چاک بنشست

در اندیشید زان پس با دل خویش
که نتوان داشت پی مرهم دل ریش

گرفتم شد چو دریا سهمناک است،
به آخر گوهر اویم؟ چه باک است
!
گناه خود نمی‌بینم درین هیچ
که خشم شاه گوشم را دهد پیچ

بدین اندیشه یک دم شاد بنشست     
پس آن گاهی چو گل بر باد بنشست

به سرعت سوی حضرت شد شتابان
چو مه در چرخ و باد اندر بیابان

شبا روزی به تیزی کرد ره قطع
رسید و پیش شه زد بوسه بر نطع

چو در سیاره خود دید خورشید     
به شام غم دمیدش صبح امید

بسوز دل گرفت اندر کنارش
فشاند از دیده گرد سر نثارش

غرض چون دیده بود آن ناوک انداز
که رجعت نیست تیر رفته را باز

دلش می‌خواست تا در گوش فرزند
در آویزد دانش گوهری چند

رقمهای که کار آید به شاهی
دهد یادش ز منشور الهی

چو حاضر بود پیش آن خصم کین خواه     
که وردش به خون خویشتن شاه

الپخان را قلم در سر کشیده
به خون خضر خان خنجر کشیده

درونش کرد زانسان رهنمونی
که بیرون ندهد از راز درونی

نصیحت دوست را در پیش دشمن
بود رفتن به یک جا باغ و گلخن

سلاح مخلصان دادن به بدخواه  
به بد خواهی جان خود برد راه

خلیفه بی توان از ناتوانی
مخالف در خلاف کار دانی

چو دانست آن مخالف در سر خویش
که میل کانست سوی گوهر خویش

به زور و زرق مجلس کرد خالی
پس این دیباچه پیش افگند خالی

ز چشم ار خسته شد ذات سلیمت
کنون از قرةالعین است بیمت

صواب آن شد که آن در خطرناک
به درجی ماند از دست کسان پاک

نهد چون تاج صحت شاه در برج
توان بیرون کشیدن گوهر از درج

پس از روی خرد شد مصلحت جوی
برون داد آنچه داد از مصلحت روی

نخستش گفت کان شوریده فرزند
چو پیوند است نتوان قطع پیوند

ولیک آن به که دور از قصر جمشید
به برجی دارمش ماهی چو خورشید

بدین تدبیر خان را جست در پیش
برون افگند خوناب دل خویش

چنان روشن شد از حکم خدائی     
که چندیت از پدر باشد جدائی؟

مهی بینش به برجی کاتفاق است
مهی دیگر همین برجت وثاق است

اگر چه زین غمم تا بیست در جان
ولیک از مصلحت روتافت نتوان

چو بشنید این سخن فرزند دل ریش
نماند از درد مندی طاقتش بیش

ز ناله نفخ صور اندر دهن دید
قیامت را به چشم خویشتن دید

چو باز آمد به خود می‌کرد زاری
که شه را بر خود است این زخم کاری

چه بر دشمن، از مردم، سر و پای؟
تو کار دشمنان خود می‌کنی، وای
!
بلی، چون در رسد حکم خداوند     
کند خود مردم از خود قطع پیوند

یکی بر خود گزارد خنجر تیز     
یکی گردد ز خون خویش خون ریز

یکی دشنه زند فرزند خود را
یکی دل بر درد دلبند خود را

ولیک این جمله را مفگن به تقدیر
که مردم نیز دارد عقل و تدبیر

چو شه سایه بیندازد بران سوی     
نهادم سر بهر چه آید برین روی

خضر خان چون برون داد این دم درد
بلرزیدند خاصان زان دم سرد

بسی بگریست شه چون ابر نوروز
پس از دل برزد این برق جگر سوز

که این شعه کت از من یادگاریست
ترا از دو زخم گوئی شراریست

چه پنداری مرا جانیست در تن
به جان تو که مرده بهتر از من

چگونه ماند اندر چشم من نور
که چون تو مردم از چشمم شود دور

ولی چون ز آفرینش دارم این رنگ
که باشد حکم من چون نقش بر سنگ

اگر در جنبش آید کوه را پای
نه جنبد حکم سنگین من از جای

چو آگاهی، ز خوی بد ستیزم
ببر بار سلامت ز آب خیزم

هم اکنون بازت آرد بخت والا
بر افسر سادت لو لوی لالا

اشارت کرد شاه محکم آئین
بدان دشمن که محکم داشت تمکین

چراغ ملک را بردن شبانگاه
به حصن گوالیر از منظر شاه

تعال الله ندانم کان چه دل بود
که نزدش گوهری زانگونه گل بود؟

خضر می‌رفت و عقلش کرده ره گم
ز خضرای فلک در تالش انجم

به همراهی وزیر سخت کینه
نباتش در لب و زهرش به سینه

دو روزی راه زان خورشید تف یافت
که برج گوالیرا ز وی شرف یافت

چو گوهر خازنان را گشت تسلیم
بسی در هر تعهد رفت تعلیم

به سنگین قلعه در پیغوله‌ی تنگ
نهان بنشست چون یاقوت در سنگ

در آن تنگی ز غم دل تنگ می‌بود  
در آن کوه گران بی سنگ می‌بود

ز بی سنگی شدی چشمش چو دریاش
دولرانی دلش دادی که خودش باش

چگان هر مردم ز چشمش لعل رخشان
غمی بر سینه چون کوه بدخشان

ز غم جانش ار چه در بیداد می‌بود
ولی بر روی جانان شاد می‌بود

هم او یار و هم او مونس هم او دوست     
هم او جان و هم از مغز و هم او پوست

ز دوزخ شعله غم گر چه کم نیست
چو غم را غمگساری هست غم نیست

اگر کوهیست اندوه دل ریش
سبک باشد بروی دلبر خویش

87/ عزم سلطان عالم سوی عالم دیگر، و سلب کردن کافور مجبوب رجولیت فحول ملک و به روشنائی در چشم ملوک نشستن، و دیده قرة العین علائی را، کافور وام گردانیدن، و در آن قصاص، دیده و سر به هم باد دادن!
گرت در سینه چشمی هست روشن
به عبرت بین درین فیروزه گلشن

ازین گلها که بینی گلشن آباد
به رنگ و بوی، چون طفلان، مشو شاد

که باد تند این خاک خطرناک
چنین گلهای بسی کرده‌ست خاشاک

درین پیرانه عقل آن را پسندد
که در وی رخت بندد دل نه بندد

مشو چو خسروان سست بنیاد
که باقی ماند ازیشان گنج شداد

چو «خسرو» شو گدائی خوش سرانجام
کزو باقی نخواهد ماند جز نام

درین نامه که نامش باد باقی
چنین خواندم نمطهای فراقی

که چون شه را به حکم لایزالی     
شد، از روی خضر خان، دیده خالی

درونش را در آن غمهای جانی
توان رفت و فزون شد ناتوانی

یکی رنجش گرفته در جگر گاه
دگر قطع جگر گوشه جگر گاه

جفا بر دشمن بیرون توان کرد
چو در سینه است دشمن چو نتوان کرد

سه دشمن در درون گشته بلا سنج
غم فرزند و خوی ناخوش و رنج

گرفت این هر سه خصمش در جگر جای
برین هر سه اجل شد کارفرمای

ز شوال آمده هفتم پیاپ
سنه هفت صد و سه پنجی بر سروی

کزین دیر سپنج آن شاه آفاق
برن از هفت گنبد برد شش طاق

گر از دیبای چین خواهی نمونه     
زمین را کرد باژگونه

چرا بر تخت عاج آن کس نهد تاج
که زیر تخته‌ی گل خواست شد عاج

خرد بیند، چو گردد استخوان سنج
که شاه راستین شد شاه شطرنج

مبین کامروز ماندش استخوان چیز
که فردا خاک گردد استخوان نیز

چو اول خاک و آخر نیز خاکیم
چه چندین، بهر خاکی سینه چاکیم؟

چو هر کاز خاک زاید باز خاک است  
خوش آن کس کاز غم بیهوده پاک است

چرا باید گرفت آن کشور و شهر
کزان ندهند بیش از چار گز بهر؟

فلک ز آنجا که دارد رسم و پیشه
که کوشد در جفاکاری همیشه

دگر ره بازی دیگر برانگیخت
که نتواند دو صد بازیگر انگیخت

غرض چون رفت ماه ملک در میغ
بجنبیدن درآمد فتنه را تیغ

هنوز آن ماه را تا برده در مهد
که گشت آن دشمن مهدی کش از عهد

سبک نامهربانی را روان کرد
که بی مهری کند تا می‌توان کرد

شتابد میل میل آن سو به تعجیل
که نور دیده‌ی شه را کشد میل

شتابان رفت «سنبل» تند چون باد
غبار آلوده سوی سرو آزاد

خضر خان را خبر شد کامد آن خار
کزان بادام چشمش یابد آزار

به تسلیم قضا بنشست خندان
نرفت از جای چون ناهوشمندان

چنین تا آن غبار آلوده از راه
بر آمد بر فراز قلعه ناگاه

بران جان گرامی با تنی چند
رسید، آهخته بر گل، سوسنی چند

چو آن دیده، به ران خصمان نظر کرد
همان چشمی که خواهد رفت، تر کرد

به گریه گفت: ما ناشه فرو خفت؟
کزینسان فتنه‌ی خفته بر آشفت؟!

چه حالست این و این جوش از پی چیست؟
برین زندانی این بخشایش از کیست؟

جوابش داد «سنبل» کای گل بخت!
چه باشد سنبلی با صدمه‌ی سخت!

به حکمی کان به سخن تند بادیست
گیاهی را نه جای ایستادیست

چوخان دانست کامد تیر تقدیر
شد از دیده به استقبال آن تیر

به رغبت داشت نرگس پیش «سنبل»
که خواهی خارم افگن خواهیم گل

چو دید آن حال سنبل چار و ناچار  
عنیفان را از هر سو کرد بر کار

که بفگندند سرو راستین را
بیازردند چشم نازنین را

کسی کز بهر زخم چشم زد نیل     
رسیدش چشم زخمی ناگه از میل

چنان چشمی که از سرمه شدی ریش
چگونه تاب میل آرد بیندیش

چو پر خون شد خماری نرگس وی
خماری گوئیا قی میکند می

خماری داشت چشمش، وای صد اوی!     
که شد چشم و، خمارش ماند بر جای!

به دیده هر کس اندر درد می‌کرد
وی از دیده می افشان شد، زهی درد!

اگر بود از فلک زینگونه بیداد
فلک کور است، یاب کورتر باد!

وزین سو خضر یوسفت روی چون دید     
که چشم آزار یعقوبیش بخشید

بسی می‌خواست داد خود ز دادار
به درد چشم کرد درد دل یار

زهی نیرو که در پنجاه فرسنگ
سر بدخواه زد شمشیرش از چنگ

فلک زانجا که در پاداش سرهاست
دعای درد مندان را اثرهاست

زمانه ساخت تیغی ز آه مظلوم
سر شومش فگند از گردن شوم

همین دستور کز پاس نمک ماند
نمک‌خواری دو سه در پاس خود خواند

چو او بگزاشت از حق نمک پاس
نمک خواران خورانیدندش الماس

چو از تیغ و نمک سوگند بودش
نمک شمشیر شد سر در ربودش

چو او بر دیده‌ی منعم جفا کرد
سپهر از دیده‌ی جانش سزا کرد

به چشم کس چو کس خار ستم داد
بباید چشم خود با سر بهم داد

غرض القصه آن کافور بی نور
به تنبول اجل، چون گشت کافور

یکی از نیک‌خواهان، قاصدی جست
بدین مژده، گل و تنبول بر دست

نهانی رفت سوی خان والا  
حکایت کرد سر حق تعالی

که خصم ار چشم زخمی را سبب گشت     
سرش را تیغ کین چوب ادب گشت

سلیم القلب، فرزند جهان شاه
به دل بود از فریب عالم آگاه

نچندان شادمان گشت اندر آن کار
که هر کس را به نوبت دید تیمار

خضر خان چو ز غیب انصاف خود یافت
گرم را جای شکر بی عدد یافت

به مسکینی جبین بر خاک مالید
ز آه خصم و سوز خود بنالید

بران بدخواه بی تمیز بگریست
برو بگریست بر خود نیز نگریست


نوشته شده در   دوشنبه 24 تير 1392    
PDF چاپ چاپ