دوشنبه 7 بهمن 1398 | Monday, 27 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : يکشنبه 28 آذر 1389     |     کد : 7239

دولت سامانيان و ايلک خانات

دولت سامانيان و ايلک خانات

دولت سامانيان و ايلک خانات خاقانهاي ترکستان
320 ـ حدود 609 ه/932 ـ حدود 1212 م
در بين سالهاي 261 تا 389 سامانيان بر ماوراء النهر و ايران حکومت کرده ‏اند و ما چون در عنوان ايران بدين بحث پرداخته‏ايم علاقه ‏مندان را بدانجا حواله مي ‏دهيم و اکنون به بحث پيرامون دولت ايلک خانيه که در سال 320 در ترکستان تاسيس شد، مي ‏پردازيم.
دولت ايلک خانيه 320 ـ 609
ايلک خانات يا خاقانهاي ترکستان، سلسله ‏اي هستند که از قرن چهارم تا هفتم هجري در سرزمين هاي واقع بين شمال و جنوب کوههاي تيان‏شان فرمان راندند. اولين فرد از اين خاندان، ساتوق بغراخان نام داشت که بنابر عقيده ‏ي جمال قريشي در سال 344 ه (955 م) در گذشته است . ساتوق بغراخان از اولين افراد اين سلسله بود که اسلام آورد و هارون نواده‏ي او اولين فاتح ماوراء النهر در اين خاندان محسوب مي‏ شود.
در اين دوران اولين کتاب ادبي به زبان ترکي اسلامي به نام «قوتادغوبيلک» توسط يوسف خاص حاجب بلاساغوئي در حوالي سال 462 ه (1069 م) نوشته شد تا به يکي از افراد اين خاندان يعني بغراخان حاکم کاشغر تقديم گردد.
نام اين سلسله از فرمانروايان در بسياري از کتب تاريخ به آل افراسياب و احيانا به خانات ترکستان موسوم است. اما لقب «ايلک» فقط مخصوص برخي از افراد خاندان بود و در دوران اسلامي، توسط برخي از محققين نسب ‏شناس اروپائي اين لقب براي تمام افراد خاندان بکار گرفته شد .لقب مزبور في الواقع از القاب حکام شرقي ترک قبل از اسلام است زيرا در برخي از متوني که مربوط به آن دوران است، به عبارت «ايلک خان» برخورده‏ايم ولي اشتقاق و تلفظ اين کلمه هنوز از مسائل مورد ترديد است.اين کلمه گاهي در کتب تاريخ و احيانا بر روي سکه‏ ها به صورت «ايلک» يا «ايلک» ضبط شده است و در نسخه‏ي خطي اويغوري از کتاب «قودتاغوبيلک» ، اين کلمه به صورت «أليک» يا «اليک» ضبط شده گر چه تلفظ اخير شايع است و معناي آن «اول» مي‏ باشد.
به نصر بن علي، از فاتحين ماوراء النهر که در سال 403 ه (1012 م) درگذشت، ايلک يا الک خان مي‏ گفتند و حکام ماوراء النهر از اين پس به لقب مزبور ملقب شدند و بسياري اوقات کلمه ‏ي خان يا خانلر (خان خانان) نيز به همراه کلمه‏ي ايلک استعمال مي ‏شد.از اين جهت مي ‏توان گفت که کلمه‏ي ايلک نمي ‏تواند به معناي خان باشد.
حکام سمرقند پس از آنکه به «خان» ملقب شدند و پس از آنکه دولت مستقلي تأسيس کردند، عبارت ايلک را از مسکوکات خود حذف نمودند.
پايتخت هارون بغراخان بن موسي، شهر بلاساغون بود که موضع کنوني آن معلوم نيست. شهر مزبور در سال 524 ه (1129 م) به تصرف قراختائيان (بت پرست) در آمد و استعمال کلمه ‏ي ايلک براي آخرين مرتبه در همين سال به عنوان لقب يا اسم حاکم بلاساغون ديده مي ‏شود. اطلاعات موجود در باب آل افراسياب يا ايلک خانات بسيار اندک و سطحي است، مضاف بر آنکه تعيين حدود سرزمين هاي متصرفي و تحت فرمانروائي آنها و يا تاريخ حکومت هاشان بسيار دشوار و بلکه ناممکن است و مسکوکات موجود نيز هيچ مشکلي را حل نمي ‏کند. به اجمال مي‏توان گفت که دولت مزبور هيچگاه بطور کامل در دست يک تن نبوده است، بلکه اختلافات بسيار بين افراد اين سلسله وجود داشته که بقوت شمشير يا دخالت ديگران حل و فصل مي‏شده است.سلاطين غزنوي و سپس سلجوقيان ‏از همين اوضاع استفاده کردند، و ملکشاه سلجوقي و پسرش سنجر نوعي اطاعت و تبعيت از حکومت خود را بر هر کس که به حکومت سمرقند و کاشغر مي‏رسيد تحميل مي ‏نمودند.
پس از نبرد سال 536 ه (1141 م)، رياست حکومت به قراختائيان بت ‏پرست منتقل شد ولي شورش هاي مسلمانان بر عليه آنان، و صدماتي که از اين طريق و جهات ديگر به آنها وارد شد، از جمله عللي بود که به انقراض دولت ايلک خانات در ماوراء النهر و کاشغر انجاميد .56
ايلک خانات در ماوراء النهر
متوفاي 344 هجري قمري عبد الکريم ستون بغراخان 57
متوفاي 382 موسي بن ستوق
متوفاي 383؟ شهاب الدوله هارون بغراخان موسي 58
389 ـ 400؟ ابو الحسين نصر اول، پسر علي بن ستون 59
401 ـ 407؟ قطب الدوله ابو نصر احمد اول، پسر علي
403 ـ 408؟ شرف الدين طغان خان، پسر علي
؟ ابو المظفر ارسلان خان، پسر علي
متوفاي 423 يوسف قدرخان بن هاران بغراخان 60
421 ـ 425؟ شرف الدوله ابو شجاع ارسلان خان دوم، پسر يوسف قدرخان
425 ـ 439 محمود اول بغراخان بن قدر يوسف خان
شعبه ‏ي غرب
؟ چغراتکين 61
440 ـ 446 هجري قمري ابو المظفر عماد الدوله ابراهيم تفغاج خان (يا تفغاج) بن نصر 62
متوفاي 472 شمس الملک نصر دوم پسر تفغاج
؟ خضر خان اول پسر تفغاج
متوفاي 488 احمد خان دوم پسر خضر 63
متوفاي بين 490 ـ 495 محمود خان دوم 64
متوفاي 495 خضر خان دوم، پسر عمر بن احمد 65
متوفاي 524 يا 525 محمد ارسلان خان سوم، پسر سليمان 66
؟ ابو المعالي حسن تکين بن علي
متوفاي 536 رکن الدوله محمود خان سوم پسر ارسلان 67
متوفاي 550 يا 551 ابراهيم تفغاج خان بن محمد ارسلان خان 68
؟ جلال الدين علي غورخان بن حسن تکين 69
؟ ـ 609 عثمان خان 70
شعبه ‏ي شرق
451 ـ 467 هجري قمري طغرل خان بن يوسف قدر خان 71
467 طغرل تکين بن طغرل خان
467 ـ 496 هارون بغراخان بن يوسف قدر خان
؟ احمد بن سحن بن ارسلان خان 72
کتاب: تاريخ دولتهاي اسلامي و خاندان حکومتگر ج 1 ص 237
نويسنده: استانلي لين‏پل


نوشته شده در   يکشنبه 28 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ