پنجشنبه 23 آبان 1398 | Thursday, 14 November 2019
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : يکشنبه 28 آذر 1389     |     کد : 7204

جزيرة العرب (يمن و حجاز)

جزيرة العرب (يمن و حجاز)

جزيرة العرب (يمن و حجاز) از قرن سوم تا نيمه قرن نهم
در اوائل قرن سوم هجري ، با ظهور تعدادي دولتهاي نيرومند و تقسيم سرزمينهاي خلافت ، والي يمن به نام محمد (از بني زياد) به پيروي از ادريسي‏ها و اغالبه در شمال افريقا، موفق شد که حکومتي در شهر زبيد تأسيس کند . در همين دوران، طاهريان در خراسان نيز کليه‏ي روابط خود را با دستگاه خلافت قطع کردند !
عليرغم آنکه خلفاي عباسي ، گاه گاه واليان خود را به يمن گسيل مي ‏داشتند ، اما تأسيس دولت بني زياد ، راه را براي ظهور تعدادي از دولتهاي مستقل در منطقه گشود . برخي از دول مزبور به مرور زمان تحت انقياد دولتهاي قوي‏ تر درآمدند تا آنکه دولت ‏ائمه ‏ي زيديه در صنعاء تأسيس شد و پس از آنکه سلطان سليم مصر را تصرف کرد ، برخي از نواحي يمن نيز مطيع فرمان او شده و در منابر به نام او خطبه خواندند .
1 - بني زياد در زبيد 204 ـ 409 ه [412] /819 ـ 1018 [1021] م
بني زياد مدت دو قرن در زبيد حکم راندند و مملکت شان مناطق وسيعي را در يمن شامل بود . پس از آنکه اين دولت دچار ضعف شد ، دولتها و ايالات متعددي در اين ‏سرزمين تأسيس يافت . بني يعفر در صنعا و جند مستقر شدند و سليمان بن طرف قسمت عظيمي از سواحل شمالي يمن را فتح کرد و عثر را مقر حکومت خود قرار داد.مدتي پس از سال 292 هجري، علي بن الفضل  (از قرمطيان)  به زبيد حمله کرد و در اواخر ايام بني زياد ، حکومت منطقه به طايفه ‏اي  از مماليک منتقل شد و بالاخره نجاح ، غلام حبشي مرجا ناظر قصر آخرين حاکم بني زياد ، دولت بني نجاح را در سال 412  ه  (1521 م)  در زبيد تأسيس کرد و دولت بني زياد را برانداخت
204 هجري قمري محمد بن عبد الله بن زياد
245 ابراهيم بن محمد
289 زياد بن ابراهيم
291؟ ابو الجيش اسحاق بن ابراهيم
371 ـ 409 عبد الله (يا زياد يا ابراهيم) بن اسحاق وزراء
371 هجري قمري رشد (رشيد)
حدود 373 حسين بن سلامه
402 ـ 412 مرجان
407 ـ 412 نفيس (سپس بني نجاح قدرت را در دست گرفتند)
2 ـ بني يعفر
247 ـ 378 هجري قمري
247 يعفر بن عبد الرحمن
259 محمد بن يعفر
279 عبد القادر بن احمد پسر يعفر
279 ابراهيم بن محمد
285 اسعد بن ابراهيم
288 الهادي، از ائمه‏ي بني رسي
299 علي بن فضل از قرامطه
303 اسعد (مرتبه‏ي دوم)
332 ـ 354 محمد بن ابراهيم 40
352 ـ 387 عبد الله بن قحطان 41
(سپس منقرض شد)


3 ـ بني نجاح (در زبيد )
412 ـ 554 ه/1021 ـ 1159 م

نجاح غلام حبشي مرجان  ناظر قصر آخرين فرمانرواي  بني زياد ، در سال 412  هجري حکومت را در دست گرفت و  تا سال 452 يا 455 هجري  که در گذشت  به  حکومت خود  ادامه داد  . در اين سال ، بني صليح بر زبيد مستولي شدند و تا سال 473 هجري حکم ‏راندند . در سال 473 هجري ، پسر نجاح مجددا  زبيد را تصرف کرده و به حکومت پرداخت. زبيد در اين ايام بين دو خاندان بني نجاح  و بني صليح دست بدست مي ‏گشت تا آنکه در سال 482 ه (089 م 1) بني نجاح کاملا در آنجا مستقر شدند اما ديري نپائيد که به علت نفوذ وزراي خود دچار ضعف شديد شدند و در سال 554 ه (1159 م) به اجبار حکومت را به نفع بني مهدي ترک گفتند.
412 هجري قمري المؤيد نجاح
412 هجري قمري المؤيد نجاح
455 (علي الداعي از بني صليح)
473 سعيد الاحول بن نجاح
482 جياش بن نجاح
498 الفاتک اول، پسر جياش
503 منصور بن فاتک
حدود 517 الفاتک دوم، پسر منصور
531 ـ 554 الفاتک سوم، پسر محمد بن فاتک
1 ـ نجاح
2 ـ سعيد/3 ـ جياش
4 ـ فاتک اول/ابراهيم (عاص) /عبد الواحد (عاص)
محمد/5 ـ منصور
7 ـ فاتک سوم/6 ـ فاتک دوم


4 ـ بني صليح ( در صنعاء )  429 ـ 492 ه/1037 ـ 1098 م
علي بن محمد ، داعي شيعه  و مؤسس دولت شيعي بني صليح در سال 429 ه (1037 م) در مسار . شمال غربي  صنعاء  استقلال  خود  را  اعلام کرد . و در سال 454 ه  (1062 م)  پس از  فوت نجاح، بر زبيد مستولي شد و  در سال 455 ه  (1063 م)  صنعاء را نيز فتح کرد و بر تمام يمن مسلط شد و حتي از سال 455 تا 456  هجري بر مکه نيز حکومت کرد . در اين وقت ايالات تحت حکومت  او از مکه تا حضر موت امتداد داشت . بني صليح براي مدتي شهر صنعاء را از کف دادند اما  پسر  علي  بن محمد به نام المکرم در سال 475 هجري مجددا صنعاء را فتح کرد و در سال 479 ه  (1086 م)  دوباره آنرا از دست دادند و  در سال 481 ه (1088 م)  براي بار سوم آنرا تصرف کردند . اما ديري نپائيد که اين شهر  مجددا  از دستشان بدر رفت ! المکرم در سال 480 ه (1087 م)  پايتخت خود را از صنعاء به شهر ذو جبله در ناحيه‏ ي مخلاف جعفر منتقل کرد.
آخرين فرمانرواي بني صليح به نام شمس اللمعالي علي بن منصور سبا در سال 495 هجري (1101 م) با دسيسه ‏ي وزيرش به نام امير مفضل به قتل رسيد.
329 هجري قمري
329 هجري قمري ابو کامل علي بن محمد
473 المکرم احمد
484 ـ 492 منصور الحميري سبا
(سپس همدانيان صنعاء قدرت را در دست گرفتند)
علي الصليحي
محمد القاضي/المظفر
عبد الله/1 ـ علي الداعي/احمد
2 ـ المکرم/ [3 ـ] المنصور سبا
شمس المعالي علي


5 ـ بني همدان در صنعاء 492 ـ 569 ه/1098 ـ 1173 م
طايفه‏ ي بني همدان از شاخه‏ هاي قبائل حاشد هستند که به نزد اعراب يمن از احترام و منزلت خاصي بر خوردارند .  بني  همدان مناطق مجاور صنعاء و صعده را اشغال کردند و حدود سه ربع قرن يعني در مدت بين سقوط بني صليح و استيلاي ايوبيان از طريق حکام خود بر صنعاء حکم راندند .
492 هجري قمري حاتم بن الغشيم
502 عبد الله بن حاتم
504 معن بن حاتم
حدود 510 هشام بن القبيت
حماس بن القبيت
حاتم بن الحماس
545 حاتم بن احمد
556 ـ 569 علي الوحيد بن حاتم
(سپس ايوبيان بر قلمرو آنها مستولي شدند)


6 ـ بني مهدي ( در زبيد ) 554 ـ 569 ه/1159 ـ 1173 م
پس از بني نجاح ، بني مهدي در زبيد دولتي تأسيس کردند . مؤسس دولت مزبور شخصي زاهد  و  عابد  به  نام علي بن المهدي بود که گروه  بسياري در تهامه  به  گرد او جمع شدند . او پيروان  خود  را  به  پيروي  از  نبي اکرم  (ص)  مهاجرين و انصار مي ‏ناميد . علي بن مهدي در سال 545 ه  (1150 م)  بر برخي از قلعه ‏هاي منطقه مستولي شد و سپس متوجه‏ ي تصرف شهرها گرديد تا آنکه در سال 554 ه (1159 م) زبيد را تصرف کرد و دولت خود را در آنجا بنا نهاد.
جانشينان او ، تهامه و برخي از نواحي و قصبات آنرا در دست  داشتند  تا آنکه ايوبيان بر سراسر  يمن  مستولي شدند.
554 هجري قمري علي بن المهدي
554 المهدي بن علي
558 ـ 569 عبد النبي بن علي
(سپس ايوبيان قدرت را در دست گرفتند)


7 ـ بني زريع ( در عدن ) 476 ـ 569 ه/1083 ـ 1173 م
المکرم فرمانرواي بني صليح ، در سال 476 ه (1083 م) ، عباس و  مسعود پسران کرم، جد بني زريع را به ولايت عدن منصوب کرد و  تا  مدتي  حکومت  مشترک در اين‏ منطقه  پا  بر جاي  بود  تا  آنکه سبا  بن ابي السعود  ، در سال 532 ه  (1138 م)  علي بن  ابي  ـ  الغارات را  از حکومت خلع کرد . از اين روي در جدول زير ملاحظه مي‏ شود که حکومت بني مسعود و  بني زريع در دو شعبه ادامه مي ‏يابد.
اميران عدن يعني ابو السعود و ابو الغارات موفق شدند که خود را از حکومت صنعاء جدا کنند اما نتوانستند استقلال خود را دوام بخشند.
دولت بني زريع، پس از بني صليح از مهمترين دولتهاي يمن است و تا استيلاي ايوبيان بر يمن، در آن منطقه حکم راندند.
بني مسعود/الکرم/بني زريع
(1) ـ مسعود (476 ه) /1 ـ عباس (476 ه)
(2) ـ ابو الغارات/2 ـ زريع (508 ه)
(3) محمد/ (4) علي/3 ـ ابو السعود
4 ـ سبا
5 ـ علي المرتضي الاعز (533 ه) /6 ـ محمد (534 ه)


7 ـ عمران (548 ه)
محمد (560 ـ 569 ه) /ابو السعود/منصور
(اين سه تن در دوران ياسر بن بلال وزير، کودک بودند)
(سپس ايوبيان بر آنان مستولي شدند)
ايوبيان يمن 569 ـ 626 ه/1173 ـ 1228 م
صلاح الدين ايوبي ، برادر خود  تورانشاه را در سال 569 هجري به يمن گسيل داشت . فتوحات تورانشاه در يمن ، از جمله عظيم ‏ترين حوادث تاريخ سرزمين هاي عرب در قرون وسطي است.تورانشاه پايه‏هاي دولت ايوبيان را در يمن بنياد کرد و دولتهاي بني همدان را در صنعا و بني مهدي را در زبيد و بني زريع را در عدن منقرض نمود.
در سال 574 ه  (1178 م) ، تورانشاه  به  دمشق  باز گشت  و  صلاح الدين حکومت  بعلبک  و سپس  اسکندريه را به دست  او  داد .  اما  تورانشاه  حکومت  يمن  را نيز براي خود  محفوظ نگاه  داشت  و  بواسطه  ‏ي  والياني  که خود منصوب مي‏ کرد در آن منطقه نيز سيادت داشت.
با مرگ تورانشاه در اسکندريه ، اختلاف شديد ي بين  نمايندگان و واليان او در يمن درگرفت و صلاح الدين برادر ديگر خود به نام طغتکين را به آن صوب روانه کرد.
ايوبيان يمن نيز به پيروي از خاندان خود در مصر و سوريه و جزيره سياست توسعه طلبي در پيش گرفتند و حکومت خود را گسترش دادند . اين خاندان از سال 569 تا 626 هجري يعني حدود نيم قرن بر يمن حکومت کردند تا آنکه بني رسول مسند آنانرا به اشغال خود درآوردند . فهرست زير ، جدول اسامي امراي ايوبي يمن است که سابقا نيز آنرا ذکر کرده بوديم.
569 هجري قمري المعظم شمس الدين تورانشاه.
577 سيف الاسلام، طغتکين احمد .42
593 معز الدين اسماعيل
598 الناصر ايوب
611 المظفر سليمان
612 ـ 626 مسعود صلاح الدين يوسف
(سپس بني رسول بر آنها مستولي شدند)


8 ـ بني رسول در يمن 626 ـ 858 ه/1229 ـ 1454 م
در سال 569  هجري ، با فتح  يمن توسط  تورانشاه  مؤسس دولت ايوبيان  يمن ، مردي  بنام محمد بن  هارون  همراه با  پسر  و نوادگانش  در رکاب تورانشاه  وارد اين منطقه شد . محمد بن هارون به جهت آنکه  توسط خليفه عباسي بدفعات براي اجراي برخي کارهاي مهم به مصر  و  سوريه  روانه شده بود، به « رسول » ملقب گرديده  و اين عنوان در خاندان او باقي ماند . گمان مي ‏رود اين خاندان به خانواده‏ي جبلة بن الايهم، و بواسطه ‏ي آنها به ملوک سبا منسوب  باشند . برخي از مورخين نيز معتقدند که  آنها  از  قبيله غسان منشعب شده‏اند . اما چون جد آنها به رستم موسوم بوده است ، بايد ايراني الاصل باشند.
شمس الدين علي بن محمد بن هارون که مردي عاقل  و متقي بود ، به دستور ملک مسعود، آخرين فرمانرواي ايوبيان  (قبل از وفات مسعود)  به حکومت  مکه منصوب شد  و پسرانش هر کدام در مناطق مختلف به  ولايت رسيدند . با  مرگ  مسعود  در سال 626 ه (1229 م)، منصور نور الدين عمر بن علي ادعاي استقلال کرد و دولت بني رسول را که در يمن و حضر موت و مکه به جاي ايوبيان بر مسند حکومت نشستند تأسيس کرد .43
منابع تاريخي در مورد آخرين سلاطين بني رسول اختلافات بسياري دارند.
در سال 855 ه  (1451 م)  بني طاهر در يمن دولت خود  را  تأسيس کردند  و چون  مسعود در سال 858 هجري دريافت که نمي ‏تواند  ـ  بعلت  هجوم  بني طاهر  ـ  به حکومت  ادامه دهد، به مکه رفت و گوشه‏نشيني اختيار کرد.به اين ترتيب، دولت بني طاهر به فرمانروائي دست  يافت . اما مجبور شد با دشمناني که از همين خاندان برخاسته بودند به ستيز پردازد.


9 ـ بني رسول در يمن
626 هجري قمري المنصور اول، نور الدين عمر
647؟ المظفر اول، شمس الدين يوسف
694 الاشرف اول، عمر
696 المؤيد هژبر الدين داود
721 المجاهد سيف الدين علي
764 الافضل ضرغام الدين العباس
778 الاشرف دوم، ممهد الدين اسماعيل
803 الناصر صلاح الدين احمد
827 المنصور دوم، عبد الله
830 الاشرف سوم، اسماعيل
831 الظاهر يحيي
842 الاشرف چهارم، اسماعيل
845 ـ 854 المظفر دوم، يوسف
874 ـ 855 المسعود
افراد زير نيز رقيب يکديگر و مدعي حکومت بودند
846 المفضل محمد بن اسماعيل بن عثمان بن افضل العباس
846 الناصر احمد بن الظاهر بن يوسف بن عبد الله بن المجاهد علي
855 ـ 858 المؤيد حسين بن الظاهر يحيي‏بني رسول
محمد رسول
علي (متوفاي 629 ه)
1 ـ المنصور اول، عمر
2 ـ المظفر اول، يوسف
3 ـ الاشرف اول، عمر/4 ـ المؤيد داود
5 ـ المجاهد علي
6 ـ الافضل العباس
7 ـ الاشرف دوم، اسماعيل
المنصور عمر/8 ـ الناصر احمد/11 ـ الظاهر يحيي
13 ـ المظفر دوم، يوسف/9 ـ المنصور دوم عبد الله/10 ـ الاشرف سوم اسماعيل/12 ـ الاشرف چهارم اسماعيل/المؤيد حسين
14 ـ المسعود
کتاب : تاريخ دولتهاي اسلامي و خاندان حکومتگر ج 1 ص 168
نويسنده : استانلي لين ‏پل


نوشته شده در   يکشنبه 28 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ