چهارشنبه 2 بهمن 1398 | Wednesday, 22 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : چهارشنبه 24 آذر 1389     |     کد : 7068

بهداشت غذا

بهداشت غذا

امام على (ع ) و بهداشت و درمان
بهداشت غذا
1- غذا و تندرستى
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام نسبت به ارتباط غذا و تندرستى ، رهنمودهاى وحى گونه اى دارد كه به برخى از آنها اشاره مى گردد، مانند:
1 - به خوردن گوشت ماهى مداومت نكنيد، زيرا گوشت ماهى بدن را آب مى كند.
2 - خوردن گردو در گرما، حرارت زيادى در بدن توليد مى كند و بدن دمل مى زند، ولى در زمستان از سرد شدن بدن جلوگيرى كرده باعث گرمى كُليه ها مى شود.
3 - هرگاه انسان ضعيف شد، بايد گوشت را با لَبَن (ماست يا دوغ ) بخورد.
4 - گرماى تب را با خوردن گُل بنفسه بشكنيد.
5 - شام نخوردن باعث خرابى بدن است .
6 - خوراك هاى رنگارنگ شكم را بزرگ و ران ها را ضعيف مى كند.
7 - شير گاو شفا است .
8 - هر كه بامداد بيست و يك دانه مويز بخورد، بيمار نمى شود.
9 - سيب بخوريد، چون سيب معده را دبّاغى مى كند.
10 - گلابى قلب ناتوان را نيرو مى بخشد و كار معده را مرتّب مى سازد.(44)
2 - روانشناسى غذا
از گذشته هاى دور تا كنون باور نمى كردند كه غذا مسائل روانى هم داشته باشد،
فكر مى كردند غذا از نظر ((ويتامين ها)) و ((پروتئين )) مهمّ است ،
تا آنكه با گسترش مرزهاى دانش بشرى ، هم اكنون از نظر تجربى اثبات كرده اند كه غذا دو چيز به انسان منتقل مى كند:
اوّل - انواع ويتامين ها
دوّم - صفات روانى و روحيّات
بنابر اين ، گوشت و شير حيوانات همانگونه كه ويتامين ها را به انسان منتقل مى كنند، صفات و روحيّات آنان نيز منتقل مى شود، كه امامان بزرگوارِ ما عليهم السلام فرمودند:
گوشت و شير الاغ نخوريد.
و خوردن گوشت درندگان حرام است .
و رهنمود دادند كه :
فرزند فقط بايد از شير مادر تغذيه شود.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
ما مِنْ لَبَنٍ يَرْضَعُ بِهِ الصَّبِىّ اءعْظَمُ بَرَكَةً عَلَيْهِ مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ
(هيچ شيرى براى تغذيه كودك از شير مادرش با بركت و بهتر نيست .)
و هشدار دادند كه :
لا تَسْتَرْضِعُوا الْحُمَقاء فَاِنَّ اللَّبَنَ يَغْلِبُ الطَّباع
(كودكان شما از زنان احمق شير نخورند، زيرا شير صفات و روحيّات را تغيير مى دهد.)(45)
و فرمود :
اُنْظُرُوا مَنْ تُرْضِعَ اَوْلادَكُمْ فَاِنَّ الْوَلَدَ يَشُبُّ عَلَيْهِ
(بنگريد كه چه كسى كودكان شما را شير مى دهد، زيرا كودك با همان جوان مى شود و رشد مى كند.)


3 - توجّه به نقش غذاها و ميوه ها
الف - گوشت ماهى
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
در خوردن ماهى افراط نكنيد و هميشه ماهى نخوريد، زيرا گوشت بدن را آب و بدن را سُست مى كند.
ماهى تازه ، فراوان خوردن ، پيه چشم را مى گدازد.(46)
ب - سركه
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
سركه نيكو نان خورشتى است ، كه صفرا را فرو مى نشاند، و دل را زنده مى كند.(47)
امّا از مصرف فراوان و مداوم آن بايد پرهيز كرد.
ج - مغز گردو
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
در خوردن مغز گردو، در تابستان بايد احتياط شود، زيرا حرارت درون بدن را بر مى انگيزاند و دُمَل ها را در بدن مى روياند.
امّا در هواى سرد زمستان ، كليه ها را گرم مى كند، و سرما را دفع مى نمايد.(48)
د - خوردن بِهْ
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
خوردن بِه ، دلِ ضعيف را قوى مى كند، و معده را پاك و دل را زيرك و ترس را از بين مى برد.(49)
ه‍ - نقش گُلابى در سلامت
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
گلابى بخوريد، كه دل را جلاء مى دهد و دردهاى درونى بدن را آرامش مى بخشد به امر الهى .(50)
و - فوائد انجير
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
انجير روده ها را پاك ، و مواد مانده در روده را نرم مى كند. (هر چه در روده مانده باشد و مانع خروج مدفوع شود.)
و براى بادهاى قولنج مفيد است ، در روز فراوان بخوريد، امّا در شب زياد نخوريد.(51)
ز - مصرف سبزيجات
تمام امامان ما عليهم السلام به سبزيجات و نقش آن در سلامت تن ، توجّه كامل داشتند.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به سبزيجات بر سر سفره غذا عنايت داشت ،
هرگز سفره اى براى حضرت آماده نمى كردند، مگر آنكه سبزى در آن موجود بود.
كه نسبت به فوائد سبزى فرمود:
دل هاى مؤ منان سبز است و به سبزى تمايل دارد.
O فوائد كاسنى
فرمود :
هركس شب بخوابد و هفت برگ كاسنى در معده او باشد از درد قولنج در امان است .
و فرمود :
فضيلت كاسنى بر ديگر سبزيجات مانند فضيلت ما اهل بيت است بر سائر مردم !!
O تَره
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
تره را با نمك سائيده مصرف كنيد،
و خود آن حضرت تره را اينگونه ميل مى فرمود.
ح - نقش ميوه جات
O فوائد كدو
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام با سفارش پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نسبت به كدو فرمود:
كدو بخوريد كه مغز را تقويت ، و عقل را زياد مى كند.
O آثار بهداشتى گلابى
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
گلابى بخوريد كه قلب ناتوان را نيرو مى بخشد و كار معده را تنظيم مى كند.
O فوائد سيب
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
سيب بخوريد كه معده را دبّاغى مى كند.
ط - موادّ روغنى
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
روغن زيتون بخوريد و بر بدن بماليد كه از رسول خدا شنيدم ، اين عمل چهل روز شيطان را از شما دور مى كند.(52)


4 - آب درمانى
الف - آب باران
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
از آب باران بخوريد، كه بدن را پاك مى كند و انواع بيمارى ها و دردها را از بدن مى زدايد.
( در روايات ما آب نيسان از ماه دوّم بهار، مشهور است كه براى انواع بيمارى ها مفيد است .)(53)
ب - آب فُرات
امام على عليه السلام به آب فرات توجّه داشت و مى فرمود:
كام فرزندان كوچك را از آب فرات بگيريد.


5 - آداب غذا خوردن
الف - راه پرهيز از زيان غذاها
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
كسى بخواهد كه طعام و غذا او را زيان نرساند، اين دستورات را رعايت كند:
1 - تا گرسنه نشد غذا نخورد، تا معده كاملا پاك گردد.
2 - به هنگام خوردن ، بسم اللّه الرّحمن الرّحيم ، بگويد.
3 - غذا را درست بَجَوَد.
4 - تا هنوز كاملا سير نشده دست از طعام بكشد.(54)
ب - سادگى در غذا
گرچه بايد انواع غذاهاى لازم را شناخت و تهيّه كرد و به مصرف رساند،
امّا انسان نبايد در غذا خوردن و مصرف انواع غذاها اسراف كند.
در دوران حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام ايرانيان و ديگر اقوام در لباس و غذا افراط مى كردند.
و به غذاهاى رنگارنگ گرايش داشتند، و در پرخورى و اسراف زبانزد بودند كه امام على عليه السلام هشدار گونه فرمود:
امّت اسلامى مادام كه در غذا و لباس سادگى را رعايت مى كنند در خير و سعادت هستند و آنگاه كه چون ايرانيان و ديگر اقوام غير عرب در غذا و لباس افراط كنند، خوار و ذليل خواهند شد.(55)
ج - بهداشت غذا
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
دستوارتى است كه اگر در غذا خوردن رعايت شود منافع بهداشتى فراوانى دارد،
روزى را زياد مى كند،
چشم را جَلا مى دهد،
و انواع دردها را از بدن مى زدايد؛ مانند:
1 - شستن دست ها قبل از غذا خوردن
2 - شستن دست ها پس از غذا
و در روايت ديگرى فرمود :
وضو گرفتن قبل از غذا روزى را زياد مى كند.(56)
د - نام خدا و درمان
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
من سلامت را ضمانت مى كنم ، براى كسى كه قبل از غذا، بسم اللّه الرّحمن الرّحيم بگويد، غذائى كه مى خورد، او را زيان نرساند.
ابن كُوّا گفت :
يا اميرالمؤ منين عليه السلام ديشب به هنگام غذا ((بسم اللّه )) گفتم و غذا مرا آزار رساند.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام پاسخ داد كه :
غذاهاى رنگارنگ خوردى و قبل از مصرف هر غذائى ((بسم اللّه )) نگفتى ، كه تو را آزار رساند.(57)
و در روايت ديگرى فرمود :
اگر كسى اين دعا را قبل از غذا بخواند، من ضمانت مى كنم كه هيچ طعامى او را آزار ندهد و زيان نرساند، بگويد:
اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِاسْمِكَ خَيْرِ الاَسْماءِ مِلاُ الاَرْضَ وَ السَّماءِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ الَّذى لا يَضُرُّ مَعَهُ داءٌ
(خدايا همانا من از نام تو كه بهترين نامهاست و آسمان ها و زمين را پُر كرده است ، كه رحمن و رحيم است ،
و چيزى با آن نام زيان نمى رساند، آغاز مى كنم .)(58)


6- پرهيز از اسراف و دور ريزى غذا
بسيارى در خوردن غذا اسراف مى كنند،
و بسيارى ديگر در آوردن و بردن و چيدن غذا اسراف مى كنند، غذاها را مى ريزند و لگدمال مى كنند،
و غذاهاى مانده در ظرف ها را دور مى ريزند،
كه عامل عدم خشنودى خداست .
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام سفارش مى فرمايد كه :
سعى كنيد غذا ريخته نشود،
و اگر غذا بر روى سفره ريخت ، آن را جمع كنيد و بخوريد، كه آن شفاى هر دردى است به امر الهى ، براى كسى كه تَه مانده سفره را جمع كند و با خوردن آن از خدا شفا بطلبد.(59)


7 - استفاده از انواع غذاها و داروهاى گياهى
امام على عليه السلام در بهداشت غذا به نقش تعيين كننده سبزى ها و داروهاى گياهى توجّه داشت ،
و در مجموعه غذائى خود از آنها استفاده مى فرمود، مانند:
O از خرما فراوان استفاده مى كرد و اغلب نان و خرما تناول مى فرمود.
O از انگور در فصل آن استفاده مى فرمود.
O از انواع ميوه جات بهره مى گرفت .
O سبزيجات فراوان را به هنگام صرف غذا مورد توجّه داشت .
O از گياهان داروئى ، مانند: كاسنى و هندباد، استفاده مى كرد و به آن سفارش مى فرمود.
O از انار در غذاهاى خود استفاده مى كرد و به خوردن انار با پيه آن رهنمود مى داد.
O از غذاهاى طبيعى و مقوّى مثل : قارچ و خرما غفلت نمى كرد.(60)


8 - بهداشت فردى
الف - كوتاه كردن شارب و مسواك زدن
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
اَخْذُ الشّارِبِ مِنَ النِّظافَةِ، وَ هُوَ مِنَ السُّنَّةِ الطَّيِّبِ
(كوتاه كردن شارب از نظافت و نشانه راه و رسم پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است .)(61)
ب - مسواك كردن
امام على عليه السلام نسبت به نظافت و بهداشت دهان و دندان فرمود:
السَّواكُ مُطَهَّرَةٌ لِلْفَمِ وَ مَرْضاةٌ لِلْرَّبِّ
(مسواك زدن دهان را پاكيزه و موجب خشنودى پروردگار است .)(62)
ج - بهداشت دست ها و غذا
يكى ديگر از راه هاى تاءمين بهداشت فردى در غذا، شستشوى دست ها قبل از غذاست .
چه آن غذاهائى كه انسان با دست ، آنها را مى خورد و چه غذاهائى كه با قاشق يا ديگر ابزار تغذيه ، تناول مى نمايد،
زيرا به هر حال اگر دست كثيف باشد غذا يا ابزار غذا را آلوده مى كند.
بهترين روش بهداشت غذا، شستشوى دست ها قبل از غذا خوردن است ، كه انسان با دست هاى تميز برسر سفره غذا بنشيند.
امروزه در كشورهاى پيشرفته دست ها را مى شويند، امّا اميرالمؤ منين عليه السلام قبل از غذا وضو مى گرفتند،
و در وضو بهداشت دست ها تا آرنج ، و صورت و جلوى سر و تميزى پاها مطرح است .
يعنى فراسوى بهداشت عمومى جهان ، دستور مى فرمود،
قبل از غذا، وضو بگيريد،
تا با وضو گرفتن ، دست و صورت و سر و پاها تميز گردد و آنگاه با نظافت كامل به خوردن غذا مشغول گرديد،
و فرمود:
مَنْ سَرَّ اءَنْ يُكْثَرَ خَيْرَ بَيْتِهِ فَلْيَتَوَضَّاء عِنْدَ حُضُورِ طَعامِهِ
(كسى كه دوست دارد نعمت ها و خوبى ها در خانه اش فراوان گردد به هنگام غذا خوردن وضو بگيرد.)(63)
و در رهنمود ديگرى فرمود :
غَسْلُ الْيَدَيْنِ قَبْلَ الطَّعامِ وَ بَعْدَهُ زِيادَةً فِى الرِّزْقِ
(شستن دست قبل و بعد از غذا خوردن ، باعث فراوانى روزى است .)(64)
د - نقش سبزيجات در غذا
امروزه با برّرسى ها و آزمايشات فراوان به تاءثير چشمگير سبزيجات در غذاهاى روزانه انسان پِى بردند، و تاكيد مى كنند كه براى بسيارى از بيمارى ها، و سكته قلبى ، سبزيجات مفيدند.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام در سر سفره خود همواره سبزيجات مفيد داشت و از آنها تناول مى فرمود.
امام صادق عليه السلام در يك ميهمانى كه دو سفره انداختند بر سر سفره اى نشست كه سبزيجات بر روى آن چيده شده بود،
از حضرت علّت آن را پرسيدند،
خطاب به صاحب خانه فرمود:
اى حنّان ! آيا نمى دانى كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام سفره اى را دوست داشت كه بر آن سبزيجات باشد؟
و بر سفره اى حاضر نمى شد كه بر آن سبزيجات نبود.(65)
3 - امام على عليه السلام به سبزى خوردن توجّه زيادى داشت .
اِنَّ اميرالمُؤ مِنين عليه السلام لَمْ يُؤْتِ بِطَبَقٍ اِلاّ و عَلَيْهِ بَقْلٌ
(همانا اميرالمؤ منين عليه السلام به سر سفره غذائى نمى نشست ، مگر آنكه سبزى خوردن بر آن موجود بود.)(66)
ه‍ - بهداشت صورت
بسيارى فكر مى كنند كه بهداشت صورت همان شستشو با آب و صابون است .
و از ديگر روش هاى ((بهداشت صورت )) غافل مى باشند.
امروزه دانشمندان با تجربه هاى گوناگون دريافتند كه :
بين پيازك هاى موى صورت و عَصَب دندان ها ارتباط وجود دارد،
و رويش مو، در صورت مرد، عامل سلامت پوست صورت و چهره است ،
و فوائد فراوانى دارد كه بايد در كتابهاى بهداشتى مفصّل به آن پرداخت .
از اين رو در امّت اسلامى ريش داشتن سنّت است ،
و از تراشيدن موهاى صورت نهى شده است ،
رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و سلم و ديگر معصومين ، در ده ها روايت تاءكيد كردند كه موهاى صورت را نتراشيد.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام نيز به اين سنّت ارزشمند اسلامى عمل كرد،
و بدان سفارش نمود كه :
ريش نشانه امّت اسلامى است ،
و تراشيدن ريش ، روش ديگر ملل و اقوام مى باشد،
و سفارش فرمود كه :
براى دهان و دندان و جلوگيرى از انواع آلودگى ها، شارب (سِبيل ) را كوتاه كنيد،
زيرا از يك طرف به سوراخ ‌هاى بينى و از طرف ديگر اگر بلند باشد به فضاى دهان متّصل است و مى تواند انواع ميكروب ها و ويروس ها را به دهان ، انتقال دهد،
پس بايد آن را كوتاه كرد،
كه فرمود:
اَقْوامٌ حَلَقُوا اللَّحْىَ وَ فَتَلُوا الشَّوارِبَ فَمَسَخُوا(67)
(در گذشته امّت هائى بودند كه موهاى صورت را مى تراشيدند،
و شارب ها را بلند مى كردند،
كه به همين علّت مسخ شدند و نابود گرديدند.)(68)
و - بهداشت دندان
يكى از راه هاى سالم نگهداشتن ، پاك كردن و مسواك كردن و خلال كردن است كه با خلال كردن موادّ غذائى از اطراف دندان ها پاك مى شود، و ايجاد بوئى زننده نمى كند، حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام مرتّب دندان ها را خلال مى كرد، به خلال كردن دندان ها و نوع چوب خلال سفارش ‍ مى فرمود.(69)


9 - بهداشت عمومى
رعايت شادابى ديگران
امام على عليه السلام نسبت به بهداشت در روابط اجتماعى ، فرمود:
مَنْ اَكَلَ شَيْئا مِنَ الْمُؤ ذِياتِ ريحُها فَلا يُقَرِّبَنَّ الْمَسْجِدَ
(كسى كه غذائى با بوهاى تند و زننده بخورد، نبايد به مسجد و محلّ اجتماعات مردم نزديك شود.)(70)


10 - بهداشت تن
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به بهداشت تن و شستشوى دست و بدن توجّه داشت ،
غسل هاى جمعه را فراموش نمى كرد، (كه در غسل جمعه همه بدن شسته مى شود)،
و به ديگران سفارش مى فرمود.
غسل را در آب رودخانه فرات انجام مى داد.
و براى اينكه فرهنگ ((غسل جمعه )) مطرح شود، اگر كسى را مى خواست توبيخ كند، مى فرمود:
وَ اللّهِ لَاءَنْتَ اءعْجَزُ مِنَ التّارِكِ الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمْعَةِ (71)
(قسم به خدا تو از ترك كننده غسل جمعه عاجزتَرى .)
و نسبت به تراشيدن موى زير بغل فرمود:
نُطَفُ الاْبْطِ يُنْفِى رَائِحَةَ الْمَكْرُوهَةَ وَ طَهُورٌ وَ سُنَّةٌ مِمَّا اَمَرَ بِهِ الطّيب
(زايل كردن موى زير بغل بوى بد آن را از بين مى برد و پاك كننده است و سنّت ، كه سفارش به پاكيزگى آن شده است .)(72)


11 - درمان با روغن زيتون
برخى در بهداشت فردى و عمومى احتياط هاى لازم را رعايت نمى كنند و بودجه ها را در قسمت درمان بيمارى ها به مصرف مى رسانند.
در صورتى كه اگر براى بهداشت و پيشگيرى تلاش كنند و مبالغى را مصرف نمايند، احتياج به درمان پيدا نخواهند كرد،
يكى از روش هاى تحقّق بهداشت و سلامت تن ، تغذيه مناسب است .
امام على عليه السلام نسبت به نقش غذا در سلامت تن و نقش روغن زيتون مى فرمايد:
عَلَيْكُمْ بِالزِّيْت ، فَاِنَّهُ يَكْشِفُ المِرَّةَ وَ يَذْهَبُ البَلْغَمَ وَ يَشُدُّ الْعَصَبَ وَ يَذهَبُ بِالاعْياءِ و يُحَسِّنَ الْخُلْقَ و يَطيبُ النَّفَسَ وَ يَذْهَبُ بَالْهَمّ
(از روغن زيتون استفاده كنيد كه آن موجب باز شدن صفراء، از بين رفتن بلغم ، محكم شدن عصب ، رفع خستگى ، نيكو شدن اخلاق ، پاكيزگى و طهارت نفس و زايل شدن غم و ناراحتى مى گردد.)(73)
آنچه از روايت هاى فوق و احاديث مشابه آن (كه بسيار مى باشد) به عنوان يك نتيجه قطعى مى توان ذكر كرد، اين است كه :
نوع تغذيه در تن و روان انسان تاءثيراتى را برجاى مى گذارد.
در اين حقيقت نبايد ترديدى روا داشت ، همچنانكه دستاوردهاى علمى نيز مؤ يّد آن مى باشد.


منابع
44- براى اطّلاع بيشتر به فصل هفتم كتاب مراجعه فرمائيد.
45- فروع كافى ج 6 ص 40 و 43 حديث 9 و 1
46- حلية المتّقين باب هفتم
47- حلية المتّقين باب هفتم
48- حلية المتّقين باب هفتم
49- حلية المتّقين باب هشتم
50- حلية المتّقين باب هشتم
51- حلية المتّقين باب هشتم
52- حلية المتّقين باب ششم ، فصل نهم
53- حلية المتّقين باب يازدهم
54- حلية المتّقين باب سوّم
55- حلية المتّقين باب دوّم
56- حلية المتّقين باب چهارم
57- حلية المتّقين باب پنجم
58- حلية المتّقين باب پنجم
59- حلية المتّقين باب ششم
60- وسائل الشيعه ج 25 ص 178 - 27
61- تحف العقول ص 102
62- فروع كافى ج 6 ص 495
63- خصال شيخ صدوق ج 1 ص 69 ترجمه كمره اى
64- وسائل الشيعه ج 25 ص 28
65- وسائل الشيعه ج 24 ص 419 حديث 30946
66- حلية الابرار ج 1 ص 348
67- فَتَلَ ، فَتَلُوا ، يعنى : پيچاندن ، تاواندن
68- وسائل الشيعه ج 24 ص 131 حديث 30157
69- وسائل الشيعه ج 24 ص 425
70- وسائل الشيعة ج 3 ص 502
71- وسائل الشيعه خ ج 3 ص 318
72- وسائل الشيعه ج 1 ص 83
73- مستدرك نهج البلاغه ، علاّمه محمودى


نوشته شده در   چهارشنبه 24 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ