چهارشنبه 9 بهمن 1398 | Wednesday, 29 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : چهارشنبه 24 آذر 1389     |     کد : 7066

بهداشت و پاكيزگى

بهداشت و پاكيزگى

امام على (ع ) و بهداشت و درمان
فصل دوّم : بهداشت و پاكيزگى
1 - پرهيز از آب خوردن در ظروف شكسته
على عليه السلام در آن روزگارى كه هنوز ميكروب وانواع ويروس هاى زيان آور كشف نشده بود، و آلودگى ها معمولا از طريق غذا و ظروف شكسته ، به مردم منتقل مى گرديد، يك دستور العمل بهداشتى دارد كه :
لاَ تَشْرِبوا الْماءَ مِن ثُلْمَةِ الاِناءِ، وَ لا مِنْ عُرْوَتِهِ، فَاِنَّ الشَّيْطانَ يَقْعُدُ عَلَى العُروَةِ والثُّلْمَة
(از جاى شكستگى ظروف ، واز طرف دسته ظروف ، آب نياشاميد، كه شيطان در آنجاها مى نشيند.)
در اين رهنمود بهداشتى امام على عليه السلام موجودات موذى را با نام شيطانِ زيان رساننده ، مطرح فرمود.(18)
2 - تعريف از حمّام و پاكيزگى
نسبت به حمّام ، امام على عليه السلام فرمود:
نِعْمَ الْبَيْتِ الْحَمّام ، يُذْكِرُ النَّارَ، وَ يُذْهِبُ بِالدَّرَنْ
(چه خوب خانه اى است حمّام ، كه گرماى آن انسان را به ياد جهنّم مى اندازد، و آلودگى را از بدن پاك مى كند.)(19)
3 - پاكيزه نگهداشتن خانه
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام نسبت به پاكيزگى خانه فرمود:
نَظِّفُوا بُيُوتَكُمْ مِنْ خُولِ الْعَنْكَبُوتِ، فَاِنَّ تَرْكَهُ فى الْبَيْتِ يُورِثُ الْفَقْرَ
(خانه را از تارهاى عنكبوت پاك كنيد، كه رها كردن تارهاى عنكبوت در خانه ، عامل فقر است .)(20)


4 - سفارش به پاكيزگى آب (خبر از ميكروب اكسيژن خوار در آب )
امروزه پس از كشف ميكروب ، و راه يابى انسان به دنياى ناديدنى و حسّاس ميكروب ها، تك سلول ها، تازه دانستند كه :
((ميكروب هاى هوا خوار)) در آب وجود دارند،
و عامل سلامت آب مى باشند،
و اسيد و مواد اسيدى ، كشنده آنهاست ،
امّا در 14 قرن قبل ، امام على عليه السلام فرمود:
لاَتَبُولُ فِى الْمَاءِ لاِنّ لِلْماءِ اَهْلٌ لاَتُؤ ذُوهُ
(در آب ادرار نكنيد، زيرا آب موجودات زنده اى دارد كه نبايد به آنها آسيب رسانيد.)(21)


5 - اقسام خوابيدن
امام على عليه السلام در مسجد جامع كوفه حضور داشتند كه مردى از اهل شام سئوالاتى را مطرح كرد،
و از آن جمله پرسيد:
خواب چند قسم است ؟
امام على عليه السلام پاسخ داد كه :
خواب بر چهار قسم است :
اوّل - خوابيدن به روش پيامبران كه بر پشت مى خوابند و منتظر وحى مى باشند.
دوم - خوابيدن مؤ من كه رو به قبله و بر روى پهلوى راست مى خوابد.
سوم - خواب پادشاهان و شاهزادگان كه از فراوانى غذائى كه خوردند بر پهلوى چپ مى خوابند.
چهارم - خواب شيطان و دوستان شيطان ، و هر ديوانه درد مندى كه به روى مى خوابند و شكم خود را به زمين مى چسبانند.(22)


6 - بهداشت
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام سفارش مى كرد كه آب نوشيدنى را بجوشانيد و بياشاميد.
امّا چون مردم جاهل بودند، مى گفتند:
چه تاءثيرى دارد؟.
امام على عليه السلام مى فرمود :
مگر غذا را در ديگ نمى جوشانيد؟ آب را هم بجوشانيد.(23)
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به اعتدال در تغذيه سفارش مى فرمود و خود در حالت عادّى در شبانه روز يك وعده غذاى كافى ميل مى كرد.
و به آب براى رفع گرسنگى سفارش مى فرمود،
و نوشتند گاهى كه در صفّين تا چند روز غذاى كافى نرسيده بود، با نوشيدن آب گرسنگى را تحمّل مى كردند.
حمّام سازى نيز در عربستان معمول نبود، كه امام على عليه السلام اوّلين حمّام را در مدينه ساخت و به ديگران ياد داد تا ((بهداشت عمومى )) را رعايت كنند.(24)


7 - پرهيز از ميكروب ها
ابليس (در لغت بر وزن افعيل ) يعنى ماءيوس از رحمت خدا،
و شيطان ، هر سركش و عارى از خير است كه شرّش ظاهر است و هر پليد از جنّ و انس و جنبنده را گويند،
و آنچه از آيات و احاديث استفاده مى شود، ابليس ، ((خاصّ)) و شيطان ((عامّ)) است ، يعنى هر شيطانى ابليس نيست ولى هر ابليسى شيطان است .
ابليس همان شيطان اوّليّه بود كه گردن كشى كرد و بر حضرت آدم عليه السلام سجده نكرد كه حضرت به آن اشاره كرد كه گردن كشى بزرگترين دام و فريب ابليس بزرگ است و در قرآن كريم سوره بقره آيه 34 مى فرمايد:
وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوُا لِادَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْليسَ اَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ.
(و هنگامى كه گفتيم فرشتگان را كه بر آدم سجده كنيد، همه سجده كردند مگر ابليس كه اِبا و تكبّر و گردن كشى نمود و از فرقه كافران شد.)
امّا درباره شيطان ، در آيات و روايات به هر انسان و حيوان آزار دهنده ، و چيز پليد شيطان گفته شده است ،
چنان كه در سوره بقره ، آيه 14 منافقين را شيطان ناميده است :
وَ اِذا خَلَوْا اِلى شَياطينِهِمْ
(و زمانى كه خلوت كنند با شيطان هاشان )
در كتاب محاسن برقى از على بن ابى طالب عليه السلام روايت شده كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود:
دستمال چرب را در خانه نگذاريد (بماند و بشوئيد) زيرا جايگاه شيطان (ميكروب ) است .
در كتاب محاسن برقى اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
از كنار دسته و محلّ شكسته ظرفها و كوزه ها آب ننوشيد، زيرا محلّ اجتماع شيطان (ميكروب ) است
و نيز امام صادق عليه السلام فرمود :
ظرف هاتان را بدون پوشش نگذاريد (در معرض گرد و غبار قرار ندهيد) زيرا زمانى كه ظرف پوشش نداشت ، شيطان (ميكروب ) آنرا آلوده مى كند و از آنچه در آن (از چربى در كناره هاى ظرف ) مانده ، آنچه بخواهد مى گيرد.
(جايگاه خود قرار مى دهد.)


8 - راه هاى تاءمين بهداشت
الف - دفن كردن در خاك
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ما را سفارش فرمود تا چهار چيز را در خاك پنهان كنيم :
مو، ناخن ، دندان ، و خون .(25)
استفاده از خاك براى پاكسازى محيط زندگى يكى از شيوه هاى ارزشمندى است كه هم اكنون مرزهاى دانش بشرى به آن رسيده است ،
زيرا خاك از نظر فيزيكى و فعل و انفعالات شيميائى حالت ، ((فِرمانتاسيون )) دارد.
يعنى قانون ((تبديل )) كه هر چيز غير خود را به خاك تبديل مى كند،
و عامل پاكى و پاكيزگى محيط زيست از ناپاكى ها مى گردد.
ب - روش شانه كردن موها
يكى از راه هاى آلوده شدن ، و سرايت بيمارى ها، موى سر است .
بايد موى سر را هر هفته يك بار اصلاح كرد و موها را دفن نمود، تا محيط زندگى سالم باشد.
از اين رو، شانه زدن موهاى سر نيز آدابى دارد،
اگر هرجا و در هر شرايطى موها را شانه بزنيم ، احتمال پراكنده شدن موها وجود دارد، كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
به هنگام شانه كردن موها بنشينيد، اگر كسى ايستاده و در حال حركت شانه كند باعث فقر و پريشانى آن فرد مى شود.(26)
ج - استعمال عطريّات و بوهاى خوش
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به عطريّات و بوى خوش علاقه داشته و مى فرمود:
كرامت را ردّ نمى كند مگر احمق .
پرسيدند : كرامت چيست ؟
پاسخ داد :
عطرى كه به انسان مى بخشند، و بالشى كه براى تكيه دادن او مى آورند و امثال آن .(27)
د - روغن بر بدن ماليدن
در نظافت و شستشوى بدن در گذشته ، بدن را پس از تميز كردن روغن مالى مى كردند، تا فَربِه شود.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
روغن ماليدن ، پوست را نرم و عقل را زياد مى كند،
و مجارى آب و عرق را باز مى كند،
و خشونت پوست را برطرف مى سازد و چهره را شاداب مى سازد، و باعث فزونى روزى مى شود.(28)
و در رهنمود ديگرى فرمود :
مردها هر ماه يكبار بدن را روغن مالى كنند و زنان هرچه بيشتر، بهتر است .
و در روايت ديگرى فرمود :
روغن زيتون بخوريد و بر بدن بماليد كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود:
اين عمل باعث مى شود تا شيطان چهل روز از شما دورى كند.(29)
ه‍ - روش استفاده از حمّام
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
1 - نيكو خانه اى است حمّام ، جهنّم را به ياد مى آورد، و چرك را از بدن مى زدايد.
و آنگاه رهنمود داد كه :
2 - در حمّام بر پشت نخوابيد كه پيه كليّه ها را آب مى كند،
و در حمّام آجر و سفال بر پاهاى خود نسائيد كه باعث پديد آمدن بيمارى ((خوره )) است .
3 - و فرمود :
در حمّام بول نكنيد كه باعث فقر و پريشانى است .
4 - و فرمود :
سر را بشوئيد كه چرك را مى برد و بيمارى چشم را مى زدايد،
شستن جامه اندوه را مى برد و پاكيزگى در نماز را تضمين مى كند.
5 - و فرمود :
با آب خود را مرتّب بشوئيد و بدن را پاكيزه نگهداريد، كه بوى بدى در بدن شما نباشد،
زيرا خدا دشمن مى دارد انسان كثيف را كه بوى زشت بدن او مردم را ناراحت كند.
6 - و فرمود :
آب را بوىِ خوشِ خود گردانيد.(30)
يعنى مرتّب بدن را شستشو دهيد، و در آب هاى جارى فراوان شنا كنيد.
و - روش درست خوابيدن
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
1 - با وضو بخوابيد كه فرشتگان با روح شما تماس بگيرند، امّا اگر وضو نداشته باشيد، با روح شما تماس نخواهند گرفت .
2 - و فرمود :
قبل از خواب حتما به توالت رفته و خود را سبك كنيد و بعد از آن بخوابيد.
زيرا گاهى مَثانه پُر است و شخص در خواب بوده و در زمان مناسب تخليه نمى كند كه دچار درد كلّيه و سنگ كلّيه مى گردد.
3 - و فرمود :
روش هاى خوابيدن چهار قسم است :
1 - خوابيدن پيامبران ، كه بر پشت مى خوابيدند و منتظر وحى پروردگار بودند.
2 - خوابيدن مؤ من :
كه بر دست راست و رو به قبله مى خوابد.
3 - خوابيدن پادشاهان و فرزندانشان :
كه بردست چپ مى خوابند تا از غذاهائى كه مى خورند لذّت ببرند.
4 - خوابيدن شيطان و پيروان او:
كه بر رو مى خوابند.
و فرمود :
هرگز بر رو نخوابيد و اگر كسى را ديديد كه بر رو خوابيده است او را بيدار كنيد.(31)
ز - روش استفاده از آفتاب
استفاده از نور آفتاب تاءثير فراوانى در سلامت انسان دارد، امّا بايد روش صحيح بهره ورى از نور آفتاب را دانست .
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
براى استفاده از نور آفتاب ، در نشستن پشت به آفتاب قرار گيريد، امّا اگر رو به آفتاب بنشينيد يا كار كنيد دردهاى پنهانى بدن را ظاهر مى كند.(32)
امروزه نيز برخى از بيمارى ها، به خصوص بيمارى هاى پوستى را به ((آفتاب زدگى )) ارتباط مى دهند، پس هم بايد از نور آفتاب استفاده كرد و هم بايد احتياطهاى لازم را از ياد نبرد.
ح - حجامت كردن
عمل حجامت كردن در روزگاران گذشته براى بيرون ريختن خون هاى كثيف و رويش دوباره خون در بدن ، صورت مى گرفت كه :
منافع فراوانى داشت ،
و درمان بسيارى از دردها بود،
كه امروزه با اعطاء خون ، همان هدف بهداشتى ، تاءمين مى گردد.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود :
حجامت كنيد كه حجامت كردن بدن را سالم و عقل را محكم مى گرداند.(33)
ط - احتياط در مصرف دارو
امروزه كه انواع داروها ارزان و سريع در اختيار مردم قرار دارد، قدرت تحمّل انسان ها كم شده و فورا در اوّلين لحظه بيمارى ، به دارو و درمان ، پناه مى برند.
و برخى ، منزل آنان ، يا كيف آنان ، يك ((داروخانه سيّار)) است .
در حالى كه نظريّه درستِ اطبّاء حاذق اين است كه :
درد را مقدارى تحمّل كنيد تا بدن خود بر بيمارى غلبه كند و سرانجام به درمان و دارو روى بياوريد.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به اين حقيقت درمانى اشاره فرمود:
تا وقتى كه درد يا بيمارى بر بدن غلبه نكرد، خود را مداوا نكرده و از دارو استفاده نكنيد.(34)


9 - آثار بهداشتى ختنه كردن فرزندان
يكى از آداب ارزشمند بهداشتى ، سنّتِ ((ختنه كردن )) است ، كه انسان را از بيمارى هاى گوناگون واگيردار، حفظ مى كند.
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:
اِخْتَتَنُوا اَوْلادَكُمْ يَوْمَ السّابِعِ وَ لايَمْنَعَكُمُ حَرُّ وَ لابَرْدٌ، فَاِنَّهُ طُهْرٌ لِلْجَسَدِ
(فرزندان خود را هفت روز پس از تولّد ختنه كنيد و سرما و گرما شما را از اين عمل بازندارد،
زيرا ختنه كردن ، عامل پاكيزگى بدن است .)(35)
در رهنمود حضرت چند اصل بهداشتى وجود دارد كه بايد به آن توجّه شود:
1 - شتاب در ختنه كردن كودك (از روز هفتم تولّد)
2 - بى توجّهى نسبت به سرما و گرما در ختنه كردن
كودك
3 - پاكيزگى بدن
هم بايد كودك را ختنه كرد و هم بايد عجله نمود و در روز هفتم اين سنّت را انجام داد.
هم اكنون آنان كه ختنه نمى كنند و يا اين سنّت را به تاءخير مى اندازند، دچار بيمارى هاى فراوانى مى گردند كه برخى از آنها غير قابل علاج است .


10 - آداب غذا خوردن و آب نوشيدن
الف - آداب غذا خوردن
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام هم خود نكات بهداشتى غذا خوردن را رعايت مى فرمود و هم به فرزندان خود مى آموخت كه چگونه زندگى كنند،
و چگونه با روش هاى بهداشتى از انواع بيماريها مصون بمانند.
روزى به فرزند خود، امام حسن مجتبى عليه السلام فرمود:
((اَلا اُعَلِّمُكَ اءرْبَعَ خِصالِ تَسْتَغْنى بِها عَنِ الطِّبِّ؟
قالَ: بَلى
قالَ : لا تَجْلِسْ عَلَى الطِّعامِ اِلاّ و أَنْتَ تَشْتَهيهِ
وَ جَوِّدَ الْمَضْغَ
وَ اِذا نِمْتَ فَاَعْرِضْ نَفْسَكَ عَلَى الخَلاءِ...)) (36)
(فرزندم ! آيا به تو چهار چيز ياد ندهم كه با عمل به آنها از دارو و درمان بى نياز شوى ؟
امام حسن عليه السلام پاسخ داد: بله !
على عليه السلام فرمود:
هيچگاه بر سر سفره غذا منشين مگر آنكه گرسنه باشى .
و از سر سفره غذا بلند مشو، مگر آنكه هنوز به غذا ميل داشته باشى ،
و غذا را خوب بجو و هرگاه خواستى بخوابى پيش از آن به دستشوئى برو.
ب - آداب آب نوشيدن
حضرت امام رضا عليه السلام از پدر و اجدادش چنين روايت مى فرمايد:
اِنَّ الْحُسَيْن بنَ عَلِى عليه السلام قالَ :
كانَ اَميرالمُؤ منين عليه السلام يَاءمُرْنا اِذاتَخَلَّلْنا اءنْ لا نَشْرِبَ الْماءَ حَتّى نَتَمَضْمَضَ ثَلاثا.))
(امام حسين عليه السلام فرمود:
پدرم اميرمؤ منان به ما دستور مى داد كه :
هرگاه مسواك كرديم آب ننوشيم ،
مگر آنكه اوّل سه بار مضمضه كنيم . ((آب را در دهان بچرخانيم و دور بريزيم .)))(37)
زيرا ابتداء بايد دهان و دندان پاك گردند و سپس از دهان و دندانِ پاك آب نوشيد.
ج - بهداشت فردى
1 - امام على عليه السلام ايستاده آب مى نوشيد.
2 - و با آب پاك و پاكيزه وضوء مى گرفت ، بگونه اى كه باقيمانده آب وضوء را مى نوشيد.
روزى در مقابل فرزندش وضوء گرفت و باقيمانده آب وضوء را سركشيد و فرمود:
اِنّى رَاءيْتُ جَدَّكَ رَسُولُ اللّه صلى الله عليه و آله و سلم صَنَعَ كَذا!!
(فرزندم ! من جدّ شما رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را ديدم كه باقيمانده آب وضوء خود را مى نوشيد.)(38)


استفاده از تخصص طبيبان
1 - توجّه به ارزش تخصّص هاى علمى
در فرهنگ اجتماعى انسان هاى معاصر با تقويت روح ناسيوناليستى ، و رواج گرايش هاى حزبى ، گروهى ، سازمانى ، هر فردى سعى دارد تا نيازهاى خود را در جمع گروه و حزب و هم كيش خود مطرح سازد،
و از تخصّص هاى متخصّصين هم عقيده خود بهره مند گردد،
كه با انواع تعصّبات قومى و نژادى و گرايش هاى سازمانى در هم آميخته است .
در صورتى كه در ديدگاه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام علم و تخصّص هاى علمى ارزشمند است ،
هركس و از هر جائى كه باشد بايد از او بهرمند شد،
كه فرمود:
وَقَالَ عليه السلام : خُذِ الْحِكْمَةَ اءَنَّى كَانَتْ، فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِى صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِى صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِى صَدْرِ الْمُؤْمِنِ.
( و درود خدا بر او فرمود: حكمت را هر كجا كه باشد، فراگير، گاهى حكمت در سينه منافق است و بى تابى كند تا بيرون آمده و با همدمانش در سينه مؤ من آرام گيرد.)(39)
از اين رو رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و سلم به اطبّاء يهودى ، مسيحى ، و ديگر اقوام و اءديان اجازه مى داد كه در كشور اسلامى و شهر مدينه ، مطب داشته باشند، و مردم را ((ويزيت )) كنند.
و در حكومت امام على عليه السلام نيز طبيب يهودى حق داشتن مطب و درمان بيماريها را داشت .
در صورتى كه در ديگر حكومت ها و حاكميّت ها از اينگونه آزادى خبرى نبود و نيست .
2 - اجازه ويزيت كردن طبيب يهودى
پس از ضربت خوردن حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام پيشنهاد دادند كه طبيب بياورند.
در ميان اطباء معروف آن روز ((اثيربن عمرو هانى سلونى ))، از همه مشهورتر و صاحب كرسى ، و مذهب او يهوديّت بود.
او را آوردند، و امام هم مخالفت نكرد.
يعنى از علم و تخصّص بايد استفاده كرد، هر جا و توسط هر كسى كه باشد.
(آنگونه كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به طبيب يهودى در مدينه اجازه باز كردن مطب داد.)
طبيب گفت :
گوسفند مادّه بياوريد.
آوردند، و به دستور طبيب آن گوسفند را ذبح كردند.
طبيب شُش گوسفند را گرفت ، و گرم بر روى زخم گذاشت و با فشار در آن دميد تا آنكه شُش در زخم سر امام على عليه السلام فرو رفت ،
كمى صبر كرد و آن را بيرون آورد، ديد كه زهر به مغز سر رسيد، گفت :
كار از تدبير ما بيرون است .(40)


منابع
18- وسائل الشيعه ج 3 ص 310
19- وسائل الشيعه ج 1 ص 361
20- وسائل الشيعه ج 1 ص 320
21- وسائل الشيعه ج 1 ص 45
22- خصال شيخ صدوق ج 1 ص 263
23- خداوند علم و شمشير ص 107، رودلف ژايگر آلمانى
24- خداوند علم و شمشير ص 107، رودلف ژايگر آلمانى
25- حلية المتّقين باب پنجم ، فصل دهم ص 111
26- حلية المتّقين باب پنجم ، فصل دوازدهم ص 112
27- حلية المتّقين باب ششم ، باب هشتم فصل سوّم ص 118
28- حلية المتّقين باب ششم ، فصل هفتم و نهم ص 118
29- حلية المتّقين باب ششم ، فصل هفتم و هشتم ص 118
30- حلية المتّقين باب هفتم ، فصل چهارم ص 125
31- حلية المتّقين باب هشتم ، فصل چهارم
32- حلية المتّقين باب هشتم ، فصل يازدهم
33- حلية المتّقين باب نهم ، فصل دوازدهم
34- حلية المتّقين باب نهم ، فصل دوازدهم
35- تحفُّ العقول ص 119
36- مجموعة ورّام ص 73
37- مكارم الاخلاق ص 153
38- حلية الابرار ج 1 ص 349
39- حكمت 79 نهج البلاغه معجم المفهرس مؤ لّف
40- ناسخ التواريخ ج 4 ص 286


نوشته شده در   چهارشنبه 24 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ