يکشنبه 6 بهمن 1398 | Sunday, 26 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : پنجشنبه 4 آذر 1389     |     کد : 5974

صفات خداوند

صفات خداوند

بخش سوم : صفات خداوند
اصل سى و چهارم
از آنجا كه ذات خداوند حقيقتى غير متناهى است و مثل و نظيرى ندارد ، انسان راهى به درك كنه ذات خداوند نخواهد داشت ، در عين حال مى توان او را از طريق صفات جمال و جلال شناخت .
مقصود از صفات جمال ، صفاتى است كه نشان دهنده كمال وجودى خداوند است ، مانند علم ، قدرت ، حيات ، اختيار و نظاير آن .
مقصود از صفات جلال نيز صفاتى است كه خدا اجلّ و برتر از آن است كه به آنها وصف شود ، زيرا اين صفات نشانه نقص و كاستى ، و عجز و ناتوانى موصوف است ، و خداى متعال ، غنى مطلق و منزه از هر نقص و عيب است . جسمانيت ، داشتن مكان ، قرار گرفتن در زمان ، تركيب و امثال آن . از جمله اين گونه صفات است . گاه از اين دو نوع صفات ، به ثبوتى و سلبى نيز تعبير نيز تعبير مى شود ، كه مقصود از هر دو يك چيز است .
اصل سى و پنجم
در بحث شناخت يادآور شديم كه راههاى عمده شناخت حقايق ، حس ، عقل و وحى است . براى شناخت صفات جلال و جمال الهى نيز مى توان از اين دو راه بهره گرفت .
1 . راه عقل :
مطالعه جهان آفرينش و اسرار و رموز نهفته در آن ، كه همگى مخلوق خداوند است ، ما را به كمالات وجودى خدا رهبرى مى كند . آيا مى توان تصور كرد بناى كاخ عظيم خلقت ، بدون دانايى و توانايى و اختيار برافراشته شده باشد ؟ ! قرآن مجيد براى تأييد حكم عقل در اين باره ، به مطالعه آيات تكوينى در قلمرو آفاق و انفس دعوت مى كند ، چنانكه مى فرمايد :
قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّماوَاتِ وَالاْرْضِ
بگو ديدگان خود را باز كنيد و ببينيد در آسمانها و زمين چه حقايقى وجود دارد ؟
البته در مطالعه جهان طبيعت ، عقل اين راه را به كمك حس مى پيمايد . بدينگونه كه ، ابتدا حس موضوع را به صورت شگفت درك مى كند ، آنگاه عقل شگفتى مخلوق را نشانه عظمت و جمال خالق مى گيرد .
2 .راه وحى :
آنگاه كه دلايل قعطى ، نبوت و وحى را اثبات كرد ، و روشن شد كه كتاب و گفتار پيامبر همگى از جانب خدا است ، طبعاً آنچه در كتاب و سنت آمده مى تواند راهگشاى بشر در شناخت صفات خدا باشد . در اين دو مرجع ، خدا به برترين صفات وصف شده ، و در اين زمينه كافى است بدانيم كه در قرآن 135 اسم و صفت براى خدا بيان گرديده است كه به يك مورد مهم بسنده مى كنيم :
هُوَ اللهُ الَّذِي لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلاَمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللهَ عَمَّا يُشْرِكُونَ * هُوَ اللهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الاْسْماءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّماوَاتِ وَالاْرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (2) .
او است خدايى كه جز او خدايى نيست ; فرمانرواى منزه از نقص ، ايمنى بخش ، رقيب و نگهبان ، قدرتمند ، عظيم الشأن و شايسته تعظيم . منزه است خدا از آنچه براى او شريك قرار مى دهند . اوست آفريدگار صورتگر ، براى او است نامهاى نيكوتر ، آنچه در آسمانها و زمين است او را تسبيح مى گويند ، و او است قدرتمند و حكيم .
در اينجا بايد يادآور شويم ، كسانى كه از بحث در باره شناخت صفات خدا سرباز مى زنند در حقيقت گروه « معطّله » مى باشند ، زيرا انسان را از معارف بلندى كه عقل و وحى به آن هدايت مى كند محروم مى سازند ، و اگر بحث و گفتگو در باره اين گونه از معارف ممنوع بود ، ذكر اين همه صفات در قرآن و امر به تدبّر در آنها لزومى نداشت .
اصل سى و ششم
صفات خدا از زاويه ديگر به دو قسم تقسيم مى شود :
الف ـ صفات ذات ;
ب ـ صفات فعل .
مقصود از صفات ذات ، صفاتى است كه در وصف خداوند به آنها تصور ذات كافى است ، و به اصطلاح از مقام ذات خداوند انتزاع مى شود ، مانند علم و قدرت و حيات .
مقصود از صفات فعل نيز ، صفاتى است كه ذات خداوند با ملاحظه صدور فعل از او ، به آنها متصف مى شود ، مانند : آفرينندگى ، رزق دهى ، بخشندگى و مانند آن ، كه همگى با توجه به صدور فعل از خدا انتزاع مى شوند .
به عبارت ديگر ، تا از خداوند فعلى به نام خلقت و رزق صادر نشود او را خالق و رازق بالفعل نمى توان خواند ، هر چند قدرت ذاتى بر خلقت و رزق و رحمت و مغفرت دارد .
در خاتمه يادآور مى شويم كه همه صفات فعل خداوند ، از ذات و كمالات ذاتى خدا سرچشمه مى گيرند ، يعنى خداوند داراى كمال مطلقى است كه مبدء همه اين كمالات فعلى است .
صفات ذات خداوند پس از آگاهى از تقسيم صفات خداوند به صفات ثبوتى و سلبى ، و ذاتى و فعلى ، شايسته است مهمترين مسائل مربوط به آن را مطرح نماييم :
اصل سى و هفتم
الف ـ علم ازلى و گسترده
علم خدا ، به حكم اينكه عين ذات اوست ، ازلى بوده و بى نهايت مى باشد . خداى متعال علاوه بر علم به ذات ، به ماسواى ذات نيز اعم از كلى و جزئى ، پيش از وقوع و بعد از وقوع آگاه است . قرآن بر اين حقيقت تأكيد بسيار دارد ، چنانكه مى فرمايد :
إِنَّ اللهَ بِكُلِّ شَيْء عَلِيمٌ
و نيز مى فرمايد :
أَلاَ يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (2) .
احاديث ائمه اهل بيت (عليهم السلام) هم كراراً بر ازليت و گستردگى علم خداوند تأكيد شده است ، چنانكه امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد :
ــ[68]ــ
لَمْ يَزَلْ عالماً بالمكانِ قبل تكوينه كعلمه به بعد ما كوّنه و كذلك علمه بجميع الأشياء(1) .
آگاهى او از مكان پيش از آفرينش بسان آگاهى او از آن بعد از خلقت آن است و به همين منوال علم او به تمام اشياء و مخلوقات .
ب ـ قدرت گسترده
توانايى خدا ، بسان علم وى ، ازلى بوده و به حكم اينكه عين ذات اوست مانند علم حق ، نامحدود است . قرآن بر گستردگى قدرت خداوند تأكيد كرده و مى فرمايد :
وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْء قَدِيراً (2) .
و نيز مى فرمايد :
وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْء مُقْتَدِراً (3) .
امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد :
الأشياءُ له سواء عِلْماً وقُدرةً وسُلْطاناً ومُلْكاً وإحاطَة(4) .
همه اشيا ، از نظر دانش و قدرت و تسلط و مالكيت و احاطه خداوند بر آنها ، يكسانند .
ضمناً اگر ايجاد اشياى ممتنع و محال بالذات از قلمرو قدرت و سيطره خداوند بيرون است ، به علت نارسايى قدرت حق نيست ، بلكه به علت نارسايى ممتنع است كه قابليت تحقق و هستى را ندارد ( و به اصطلاح ، نقص در قابل است ) . مولاى متقيان على (عليه السلام) آنگاه كه از او در باره ايجاد ممتنعات سؤال شد
چنين فرمود :
إنَّ الله تبارك وتعالى لا ينسب إلى العجز والذي سألتنى لا يكون(1) .
خداوند متعال پيراسته از عجز و ناتوانى است ، و آنچه كه از آن سؤال كردى شدنى نيست .
ج ـ حيات
خداى دانا و توانا ، قطعاً حىّ و زنده نيز هست ، زيرا دو وصف پيشين از ويژگيهاى موجود زنده است ، و از همين جا دلايل حيات الهى نيز روشن مى شود . البته صفت حيات در خداوند : بسان ساير صفات ـ از هرگونه نقص پيراسته است ، و از خصوصيات اين صفت در انسان و مانند بن ( همچون عروض مَوْت ) منزه مى باشد . چه ، از آنجا كه او حىّ بالذات است ، مرگ به ساحت او راه ندارد . و به عبارت ديگر ، چون وجود خداوند كمال مطلق است ، قطعاً موت كه نوعى نقص است به ذات او راه نخواهد داشت . چنانكه مى فرمايد :
وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لاَ يَمُوتُ (2) .
د ـ اراده و اختيار
فاعل آگاه از فعل خويش ، كاملتر از فاعل ناآگاه است . همچنانكه فاعلِ مريد و مختار در فعل خود ( كه اگر بخواهد انجام دهد و اگر نخواهد انجام ندهد ) كاملتر از فاعل مضطر و مجبور است كه ناگزير تنها بايد يك طرف فعل يا ترك را برگزيند . با توجه به نكته فوق ، و نيز ملاحظه اين امر كه خدا كاملترين فاعل در پهنه هستى است ، طبعاً بايد گفت كه ذات ربوبى فاعل مختار است ، نه مجبور از جانب غير يا مضطر از ناحيه ذات ، و اگر مى گوييم خدا مريد است مقصود مختار بودن او است .
اراده ، به معناى معروف در انسان كه امرى تدريجى و حادث است ، در ذات الهى راه ندارد . از اين روى در احاديث اهل بيت (عليهم السلام) براى جلوگيرى از خطا و انحراف اشخاص ، اراده حق عين انجام و تحقق فعل تلقى شده است ، چنانكه مى فرمايد :
اراده مربوط به انسان حالتى درونى است كه به دنبال آن فعل انجام مى شود ، امّا اراده خدا ايجاد فعل است بدون آنكه چنين حالتى در او حادث گردد(1) .
از اين بيان روشن شد كه اراده ـ به معنى اختيار ـ از صفات ذات بوده ، ولى به معنى ايجاد و هستى بخشيدن ، از صفات فعل است .


صفات فعل خداوند
اكنون كه با رؤوس مطالب مربوط به صفات ذات آشنا شديم ، شايسته است با برخى از صفات فعل نيز آشنا گرديم . در اينجا سه صفت را بررسى مى كنيم :
1 . تكلم ;
2 . صدق ;
3 . حكمت .
اصل سى و هشتم
قرآن كريم خدا را به صفت تكلم وصف كرده مى فرمايد :
وَكَلَّمَ اللهُ مُوسَى تَكْلِيماً
و نيز مى فرمايد :
وَمَا كَانَ لِبَشَر أَن يُكَلِّمَهُ اللهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً (2) .
بشر را نرسد كه خداى متعال با وى سخن بگويد مرا از طريق وحى ، يا از پس پرده ، يا آنكه رسولى نزد وى بفرستد .
بنا بر اين در اينكه تكلم يكى از صفات خدا است شكى نيست ، سخن در باره حقيقت آن است و اينكه اين صفت ، از صفات ذات خداوند است يا از صفات فعل ؟ چه ، پيداست تكلم به آن صورتى كه در انسان موجود است براى خداوند قابل تصور نيست .
از آنجا كه وصف تكلم در قرآن مجيد آمده ، لازم است براى فهم حقيقت آن نيز به خود قرآن مراجعه كنيم . قرآن تكلم خدا با بندگان خويش را ، چنانكه ديديم ، به سه نحو معرفى مى كند و مى فرمايد :
وَمَا كَانَ لِبَشَر أَن يُكَلِّمَهُ اللهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
1 .  إِلاَّ وَحْياً  : الهام به قلب .
2 .  أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَاب  : از پشت پرده ، به گونه اى كه بشر سخن خدا را مى شنود ولى او را نمى بيند ، چنانكه سخن گفتن خدا با موسى چنين بوده است .
3 .  أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً  : رسولى  فرشته اى را مى فرستد تا به اذن پروردگار به او وحى نمايد .
در اين آيه تكلم خدا به اين صورت بيان شده است كه وى كلامى را ايجاد مى كند ، گاه بدون واسطه و گاه به واسطه فرشته . ضمناً در صورت نخست ، گاه كلام مستقيماً به قلب پيامبر القا مى شود و گاه از طريق گوش به قلب او مى رسد ، و در هر سه صورت تكلم به معنى ايجاد كلام بوده و از صفات فعل خداوند است .
اين يك تفسير از تكلم خدا به كمك راهنمايى قرآن ، تفسير ديگر اينكه : خدا موجودات جهان را « كلمات » خود مى شمارد ، چنانكه مى فرمايد :
قُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً
بگو اگر دريا براى نوشتن كلمات پروردگارم مركّب گردد ، دريا پايان مى پذيرد پيش از آنكه كلمات پروردگارم به پايان برسد ، ولو دريايى ديگر همانند وى را به كمك بن بياوريم .
در اين آيه ، مقصود از « كلمات » ، آفريده هاى خدا است كه جز ذات الهى كسى قادر به شمارش آنها نيست ، به گواه اينكه قرآن در آيه اى حضرت مسيح را « كلمة الله » خوانده و مى فرمايد :
وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ (2) .
اميرمؤمنان (عليه السلام) در يكى از سخنان خود كلام خدا را به ايجاد و فعل او تفسير كرده مى فرمايد : « يقول لمن أراد كونه  كن ( فيكون ، لا بصوت يُقْرَع ولا بنداء يُسْمَع ، وإنما كلامُه سبحانه فعل منه أنشأه ومثّله »(3) .
چيزى را كه مى خواهد لباس هستى به روى بپوشاند ، به وى مى گويد : « باش » پس موجود مى شود ، ولى گفتن او با صداى كوبنده ، و نداى شنيده شده نيست ، سخن خدا فعلى از او است ، موجود را از عدم به وجود مى آورد و به آن تحقق و عينيت مى بخشد .
اصل سى و نهم
از بحث گذشته كه واقعيت كلام خدا به دو تفسير كه دومى اعم از اولى است روشن شد ، ضمناً ثابت مى گردد كه كلام خدا حادث است و قديم نيست .
زيرا كلام او همان فعل است و طبعاً فعل خدا حادث بوده و در نتيجه « تكلم » امرى حادث خواهد بود .
با آنكه كلام خدا حادث است ، براى رعايت ادب و نيز به منظور اينكه سوء تفاهمى پيش نيايد ، به كلام خدا « مخلوق » نمى گوييم ، زيرا چه بسا آن را به معنى « مجعول » و ساختگى تفسير كنند . و الاّ اگر از اين جهت صرف نظر كنيم ، طبعاً ما سوى الله مخلوق خدا بوده و آفريده او است . سليمان بن جعفرى مى گويد : از امام هفتم موسى بن جعفر (عليه السلام) پرسيدم : آيا قرآن مخلوق است ؟ حضرت در پاسخ گفت : من مى گويم قرآن كلام خدا است(1) .
در اينجا از ذكر نكته اى ناگزيريم و آن اينكه در اوايل قرن سوم در سال 212 هـ ق مسئله اى به نام قديم يا حادث بودن قرآن ، در ميان مسلمين مطرح شده و مايه اختلاف و دو دستگى حادّى گرديد ، در حاليكه طرفداران قديم بودن قرآن توجيه درستى براى ادعاى خود نداشتند ، زيرا در اينجا احتمالاتى در كار است كه طبق برخى از آنها قرآن مسلماً حادث و طبق برخى ديگر قديم است .
اگر مقصود ، كتاب قرآن و كلمات قرآن است كه تلاوت مى شود ، و يا كلماتى است كه جبرئيل امين از خدا دريافت كرد و به قلب پيامبر نازل نمود ، مسلّماً همه اينها حادث است ، و اگر مقصود مفاهيم و معانى آيات قرآنى است كه قسمتى از آنها مربوط به قصص پيامبران ، و غزوات پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) است ، آنها را نيز نمى توان قديم دانست .
وبالأخره اگر مقصود ، علم خدا به قرآن از نظر لفظ و معنى است ، مسلماً علم خدا قديم و از صفات ذات او است ، ولى علم غير از كلام است .
اصل چهلم
يكى از صفات خداوند « صدق » است ، يعنى در گفتار خود راستگو است و شائبه كذب در گفتار او راه ندارد . دليل اين امر نيز روشن است ، زيرا دروغ شيوه جاهلان ، نيازمندان ، عاجزان و ترسويان است ، و خدا از همه اينها پيراسته است . به تعبير ديگر ، دروغگويى قبيح است و خداوند از فعل قبيح منزه است .
اصل چهل و يكم
يكى از صفات كمال خداوند ، حكمت است ، چنانكه حكيم از نامهاى او است . مقصود از حكيم بودن خداوند اين است كه :
اوّلاً ، افعال خداوند از نهايت اتقان و كمال برخوردار است .
ثانياً ، خداوند از انجام كارهاى ناروا و عبث منزه است .
گواه معنى نخست ، نظام شگفت انگيز جهان آفرينش است كه كاخ عظيم خلقت را به نحو احسن برافراشته است ، چنانكه مى فرمايد :
وَمَا خَلَقْنَا السَّماءَ وَالاَْرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلاً
آسمان و زمين و آنچه را كه در ميان آن دو قرار دارد ، به باطل ( بيهوده ) نيافريدم .
گذشته از اين ، خداوند كمال مطلق است و فعل او نيز بايد از كمال برخوردار بوده و از عبث و بيهودگى پيراسته باشد .
1 ـ ابراهيم/10 .
2 ـ روم/30 .
3 ـ عنكبوت/65 .
4 ـ بقره/190 .
5 ـ توحيد ، صدوق ، ص 84 ، باب 3 ، حديث 3 .


صفات سلبى خداوند
اصل چهل و دوم

در تقسيم صفات خداوند يادآور شديم كه صفات الهى بر دو نوع است : صفات جمال و صفات جلال . آنچه كه از سنخ كمال است صفات جمال يا صفات ثبوتى خوانده مى شود ، و آنچه كه از سنخ نقص مى باشد صفات جلال يا صفات سلبى نام دارد .
هدف از صفات سلبى ، تنزيه ساخت خداوند از نقص و نيازمندى است . ذات خدا به حكم اينكه غنى و كمال مطلق است از هر وصفى كه حاكى از نقص و نيازمندى باشد ، پيراسته مى باشد . از اين جهت ، متكلمان اسلامى مى گويند : خدا جسم و جسمانى نيست ، محل براى چيزى نيست ، و در چيزى نيز حلول نمى كند ، زيرا همه اين خصوصيات ، ملازم با نقص و نيازمندى موجودات است .
از جمله صفات ديگرى كه حاكى از نقص است مرئى بودن است ، زيرا لازمه مرئى بودن اين است كه شرايط لازم براى رؤيت در آن تحقق يابد از قبيل :
الف ـ در مكان و جهت خاصى قرار گيرد .
ب ـ در تاريكى قرار نداشته باشد و به اصطلاح نورى بر آن بتابد .
ج ـ فاصله معينى ميان بيننده و او وجود داشته باشد .
روشن است كه اين شرايط از آثار موجود جسمانى و مادى است ، نه خداى برتر .
گذشته از اين ، خداى مرئى از دو حالت بيرون نيست : يا مجموع وجود او مرئى است ، يا برخى از آن ; در صورت نخست خداوندِ محيط ، محاظ و محمدود خواهد بود ، و در صورت دوم داراى اجزاء است . و هر دو ، دون شأن خداوند سبحان است .
آنچه گفته شد مربوط به رؤيت حسّى و بصرى بوده و رؤيت قلبى و شهود باطنى كه در پرتو ايمان كامل به دست مى آيد از موضوع بحث بيرون است ، و در امكان و بلكه وقوع آن براى اولياى الهى جاى ترديد نيست .
ذعلب يمانى ، از ياران اميرمؤمنان (عليه السلام) ، به امام عرض كرد : آيا خداى خود را ديده اى ؟ امام در پاسخ گفت : من چيزى را كه نمى بينم نمى پرستم . آنگاه سائل پرسيد : چگونه او را مى بينى ؟ امام فرمود :
لا تدركه العُيون بمشاهدة العيان ولكن تدركه القلوبُ بحقائقِ الإيمان(1) .
ديدگان ظاهرى او را نمى بيند ، اما دلها در پرتو حقيقت ايمان او را مى بينند .
گذشته از امتناع عقلى رؤيت خداوند با چشم سر ، قرآن نيز به صراحت امكان رؤيت را نفى كرده است .
وقتى حضرت موسى (عليه السلام) ( به اصرار بنى اسرائيل ) از خداوند درخواست رؤيت مى كند ، جواب نفى مى شنود ، چنانكه مى فرمايد :
رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي (2) .
موسى گفت خدايا خودت را به من بنما تا به تو بنگرم ، خدا گفت ، هرگز مرا نمى بينى .
ممكن است سؤال شود اگر رؤيت خدا ممكن نيست ، پس چرا قرآن
مى فرمايد : روز قيامت بندگان شايسته به او مى نگرند چنانكه مى فرمايد :
وُجُوهٌ يَوْمَئِذ نَّاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ
در آن روز چهره هايى شاداب به سوى خدا مى نگرند .
پاسخ اين است كه مقصود از نگاه كردن در آيه كريمه ، انتظار رحمت خداوند است ، زيرا در خود آيات دو شاهد بر اين مطلب وجود دارد :
1 . نگاه را به چهره ها نسبت مى دهد و مى گويد : صورتهاى شاداب به سوى او مى نگرند ، و اگر مقصود ديدن خدا بود ، لازم بود ديدن به چشمها نسبت داده شود ، نه به صورتها .
2 . در اين سوره در باره دو گروه سخن گفته شده است :
گروهى كه چهره درخشان و شاداب دارند و پاداش آنها را با جمله :
إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (2) .
بيان كرده است ، و گروه هى كه چهره اى گرفته و غمزده دارند و كيفر آنها را با جمله :
تَظُنُّ أَن يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ (3) را ذكر كرده است .
مقصود از جمله دوم روشن است ، و آن اينكه ، اين گروه مى دانند كه عذاب كمرشكنى متوجه آنها خواهد شد و طبعاً در انتظار چنين عذابى خواهند بود .
به قرينه مقابله ميان اين دو گروه ، مى توان به مقصود از آيه نخست دست يافت ، و آن اينكه ، دارندگان چهره هاى شاداب در انتظار رحمت خدا مى باشند ، و اينكه مى گويد به سوى خدا مى نگرند كنايه از انتظار رحمت است . براى آن در زبان عربى و فارسى شواهد بسيارى وجود دارد ، در زبان فارسى مى گويند : فلانى چشمش به دست ديگرى است ، يعنى از او انتظار كمك دارد .
بعلاوه در تفسير آيات قرآن اصولاً نبايد به يك آيه اكتفا كرد ، بلكه بايد آيات مشابهى را كه در همان موضوع وارد شده اند در يك جا گرد آورد و از مجموع آنها به مفهوم حقيقى آيه دست يافت . در موضوع رؤيت نيز اگر مجموع آيات مربوط به آن در قرآن و سنت گردآورى شوند ، امتناع رؤيت خداوند از نظر اسلام روشن مى گردد .
ضمناً از همين جا معلوم مى شود كه درخواست رؤيت توسط حضرت موسى ، به علت اصرار بنى اسرائيل بوده است كه مى گفتند : همين گونه كه صداى خدا را مى شنوى و نقل مى كنى ، خدا را هم ببين و براى ما وصف كن :
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللهَ جَهْرَةً
از اين روى حضرت درخواست رؤيت كرد و پاسخ منفى شنيد ، چنانكه مى فرمايد :
وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي (2) .
آنگاه كه موسى به وعده گاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت ، موسى گفت : پروردگارا خودت را به من بنمايان تا به تو بنگرم ، خدا فرمود : هرگز مرا نمى بينى . . .


صفات خبرى
اصل چهل و سوم

آنچه تاكنون از صفات الهى بيان شد ( جز تكلم ) همگى از نوع صفاتى بودند كه عقل بر اثبات يا نفى آنها در مورد خداوند داورى مى كرد ، ولى يك رشته صفات در قرآن و احاديث وارد شده است كه جز نقل ، مدرك ديگرى براى آنها نيست . مانند :
1 . يدالله :  إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ يَدُ اللهَ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ
2 . وجه الله :  وَللهِِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ إِنَّ اللهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (2) .
مشرق مغرب از آن خدا است ، پس به هر سو روى بگردانيد ، خدا آنجا است ، ذات خدا محيط ( و يا رحمت او گسترده ) و دانا است .
3 . عين الله :  وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا (3) .
با نظارت و تعليم ما كشتى را بساز .
4 . استواء بر عرش : الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى (4) .
خدا بر عرش استيلا يافت . و نمونه هاى ديگر .
علت اينكه اينها را صفات خبريه مى گويند اين است كه فقط نقل از آن خبر داده است .
لازم به يادآورى است كه از نظر عقل و خرد نمى توان اين صفات را بر معناى عرفى آن حمل نمود ، زيرا لازمه آن تجسيم و تشبيه است كه عقل و نقل بر نادرستى آن گواهى مى دهد ، بدين جهت براى دستيابى به تفسير واقعى اين صفات ، بايد مجموع آيات قرآن را در نظر گرفت . ضمناً بايد دانست كه زبان عرب مانند ديگر زبانها آكنده از مجاز و كنايه است و قرآن كريم كه با زبان قوم سخن مى گويد اين شيوه را به كار گرفته است . اينك به تبيين اين صفات مى پردازيم :
الف ـ در آيه نخست مى گويد : آنان كه با تو بيعت مى كنند ( دست تو را به عنوان بيعت مى فشرند ) همانا با خدا بيعت مى كنند ( زيرا بيعت با فرستاده ، بيعت با فرستنده است ) . سپس مى گويد : دست خدا بالاى دستهاى آنها است ، يعنى قدرت خدا برتر از قدرت آنها است ، نه اينكه خدا داراى دست جسمانى بوده و دستهاى وى بالاى دستهاى آنها قرار دارد . گواه اين مطلب آن است كه در ادامه آيه مى گويد :
فَمَن نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَن أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً
آن كس كه بيعت شكنى كند به زيان خود عمل كرده است ، و آن كس كه به بيعت خود وفادار باشد ، پاداش عظيم خواهد داشت .
اين نوع سخن گفتن كه پيمان شكنان را تهديد كرده و وفا كنندگان به پيمان را نويد مى دهد ، نشان دهنده اين است كه مقصود از « يدالله » قدرت و حاكميت خداوند است ، و اصولاً كلمه « يد » گاه در فرهنگهاى مختلف كنايه از قدرت مى باشد ، چنانكه مى گويند : دست بالاى دست بسيار است .
ب ـ مقصود از وجه در مورد خداوند متعال ، ذات خداوند است ، نه عضو مخصوص در انسان و مانند آن . قرآن آنجا كه از فنا و نابودى انسانها گزارش مى دهد و مى فرمايد :
كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَان
به دنبال آن از بقا و پايدارى وجود خدا و اينكه فنا در او راه ندارد سخن گفته و مى فرمايد :
وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلاَلِ وَالاْكْرَامِ (2) .
ذات پروردگارت كه صاحب جلال و عظمت است باقى مى ماند .
از اين بيان ، معنى آيه مورد بحث روشن مى شود و آن اينكه مقصود اين است كه خدا در نقطه خاصى نيست ، بلكه وجود او محيط بر همه چيز است و به هر طرف رو كنيم به سوى او روى نموده ايم . آنگاه براى اثبات اين مطلب دو صفت را يادآور مى شود :
1 . واسع : وجود خداوند نامتناهى است .
2 . عليم : از همه چيز آگاه است .
ج ـ در آيه سوم قرآن يادآور مى شود كه : نوح از جانب خدا مأمور ساختن كشتى شد . از آنجا كه ساختن كشتى در نقطه اى دور از دراى مايه استهزا
و ايذاى گروهى از ناآگاهان بوده است ، لذا در چنين شرايطى ، خدا به او مى فرمايد : تو كشتى را بساز ، تو زير نظر ما هستى ، و اين عمل را ما به تو وحى كرديم . مقصود اين است كه نوح طبق دستور خداوند عتمل كرده و طبعاً مورد حفظ و حمايت وى قرار دارد و استهزاگران آسيبى به او نخواهند رساند .
د ـ عرش در لغت عرب به معنى تخت و سرير است و « استواء » زمانى كه با كلمه « على » همراه مى شود به معنى استقرار و استيلا مى باشد . از آنجا كه فرمانروايان معمولاً با استقرار بر سرير حكومت ، به تدبير امور مملكت مى پرداختند ، لذا اين نوع تعبير ، كنايه از استيلا بر قلمرو حكومت و قدرت بر تدبير امور است . گذشته از دلايل عقلى و نقلى گذشته كه لامكانى خداوند را ثابت مى كند ، گواه روشن بر اينكه هدف از اين گونه تعبيرها جلوس بر تخت و سرير جسمانى نيست بلكه كنايه از استيلا بر تدبير امور جهان آفرينش است ، دو چيز است :
1 . در بسيارى از آيات قرآن قبل از اين جمله ، از آفرينش آسمان و زمين و اينكه خداوند كاخ خلقت را بدون ستونه مرئى آفريده است سخن مى گويد .
2 . در بسيارى از آيات ، پس از آوردن اين جمله ، از تدبير امور جهان ياد مى كند .
از اينكه اين جمله در ميان دو مطلب يعنى آفرينش و تدبير جهان قرار گرفته است ، مى توان مقصود از استواء بر عرش را به دست آورد و آن اينكه قرآن مى خواهد برساند : آفرينش هستى با آن عظمت موجب آن نشد كه زمام امور از دست خدا بيرون برود ، بلكه او گذشته از خلقت ، زمام تدبير جهان را نيز در چنگ دارد و ما از ميان اين آيات به ذكر يكى اكتفا مى كنيم :
إِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالاَْرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّام ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الاَْمْرَ مَا مِن شَفِيع إِلاَّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ
حقاً كه پروردگار شما خدايى است كه آسمانها و زمين را در شش روز ( دوره ) آفريد ، سپس بر عرش ( تدبير ) استيلا يافت ، تدبير امر خلقت در دست اوست ، هيچ شفاعت كننده اى جز به اذن خداوند شفاعت نمى كند .
1 ـ ابراهيم/10 .
2 ـ روم/30 .
3 ـ عنكبوت/65 .
4 ـ بقره/190 .
5 ـ توحيد ، صدوق ، ص 84 ، باب 3 ، حديث 3 .
6 ـ صدر المتألهين ، أسفار أربعه ، ج 6 ، ص 135 .
7 ـ توحيد ، صدوق ، ص 139 ، باب 11 ، حديث 1 .
8 ـ نهج البلاغه ، خطبه 1 .
9 ـ برخى به دليل بى اطلاعى ، اين نظريه را ، نظريه « معطله » خوانده اند ، در حاليكه « معطله » به كسانى گفته مى شود كه صفات جمال را براى ذات خداوند اثبات نمى كنند و لازمه كارشان خلو ذات خداوند از كمالات وجودى است . اين عقيده نادرست هيچ ربطى به نظريه عينيت صفات با ذات ندارد ، بلكه نظريه عينيت در عين اثبات صفات جمال براى خداوند ، از اشكالاتى نظير تعدد قدما كه در قول به زيادى صفات بر ذات است ، مبرا مى باشد .
10 ـ رعد/16 .
11 ـ غافر/62 .
12 ـ روم/48 .
13 ـ در باره اختيار انسان در مبحث عدل سخن خواهيم گفت . 3 ـ سجده/7 .
14 ـ انعام/76 ـ 78 .
15 ـ يوسف/39 .
16 ـ مريم/81 .
17 ـ يونس/18 و فرقان/55 .
18 ـ بقره/165 .
19 ـ بقره/21 ، ابراهيم/30 ، سبأ/33 ، زمر/8 ، فصّلت/9 .
20 ـ شعراء/97 ـ 98 .
21 ـ يونس/31 .
22 ـ مؤمنون/84 ـ 87 .
23 ـ زمر/3 .
24 ـ زمر/3 .
25 ـ رعد/2 .
26 ـ انبياء/22 .
27 ـ نازعات/5 .
28 ـ نساء/80 .
29 ـ نساء / 66 .
30 ـ مائده / 44 .
31 ـ بقره / 255 .
32 ـ انبياء / 28 .
33 ـ آل عمران / 135 .
34 ـ نحل/36 .
35 ـ فاتحه/5 .
36 ـ اسرا/23 .
37 ـ يونس/101 .
38 ـ حشر/22 ـ 14 .
39 ـ عنكبوت/62 .
40 ـ ملك/14 .
41 ـ توحيد صدوق ، ص 137 ، باب 10 ، حديث 9 .
42 ـ احزاب/27 .
43 ـ كهف/45 .
44 ـ توحيد صدوق ، باب 9 ، حديث 15 .
45 ـ توحيد صدوق ، ص 133 ، باب 9 ، حديث 9 .
46 ـ فرقان/58 .
47 ـ كافى 1/109 .
48 ـ نساء/164 .
49 ـ شورى/51 .
50 ـ شورى/51 .
51 ـ كهف/109 .
52 ـ نساء/171 .
53 ـ نهج البلاغه ، خطبه 184 .
54 ـ توحيد صدوق ، ص 223 ، باب القرآن ما هو ، حديث 2 .
55 ـ ص/27 .
56 ـ نهج البلاغه ، خطبه 179 .
57 ـ اعراف/143 .
58 ـ قيامت/22 ـ 23 .
59 ـ قيامت/23 .
60 ـ قيامت/25 .
61 ـ بقره/55 ، نساء/153 .
62 ـ اعراف/143 .
63 ـ فتح/10 .
64 ـ بقره/115 .
65 ـ هود/37 .
66 ـ طه/5 .
67 ـ فتح/10 .
68 ـ رحمن/26 .
69 ـ رحمن/27 .
70 ـ يونس/3 .
71 ـ در اين باره به آيات رعد/2 ، سجده/4 ، اعراف/54 رجوع شود .


نوشته شده در   پنجشنبه 4 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ