يکشنبه 6 بهمن 1398 | Sunday, 26 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : چهارشنبه 3 آذر 1389     |     کد : 5919

تواضع و فروتنی

تواضع و فروتنی

جغرافياي سياسي اجتماعي تشيع
علما و بزرگان شيعه ›› سيره عملي و اخلاقي علما
تواضع و فروتنی
تواضع و فروتنی در معارف دین

شكی نیست كه یكی از مهمترین و برترین صفات،تواضع و فروتنی است.از اینرو خداوند متعال در قرآن كریم به پیامبر اسلام(ص) كه عالیترین مخلوقات اوست و هدف اصلی خلقت خداوند، پیامبر اكرم و اهلبیت (علیهم السلام) می باشند، اینطور امر می فرماید: «واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنین»[1] «پروبال مرحمت خود را برای پیروان با ایمانت بگستران»
خاكساری و فروتنی علاوه بر اینكه زیبنده هر انسانی است و سبب برتری مقام او در نزد دیگران می گردد، شخص متواضع را در زمره بندگان خاصّ پروردگار قرار می دهد، «وَ عبادُ الرّحمن الذین یمشونَ علی الارضِ هونا»[2]
«بندگان ستوده خدا، آنانند كه روی زمین متواضعانه راه می روند.» و بر عكس آن برتری جوئی و تكبر موجب سقوط آدمی به حضیض ذلّت و خواری در درگاه خداوند می گردد. امام صادق(ع) فرمودند: «فیما أوحی اللهُ تعالی عزّوجلّ الی داود، كَما أنّ أقربَ النّاسِ الی الله المتواضعون، ابعَدُ الناس من الله المتكبّرون» «در بین سخنانی كه خداوند به حضرت داود وحی كرد، این سخن بود، همچنانكه نزدیكترین مردم به خدا افراد متواضع هستند، دورترین مردم نیز از خداوند متكبّرین می باشند.»[3]
حال این زیبندگی وقتی ظهور و اهمیت بیشتری می یابد كه شخص دارای علم، قدرت،مقام و یا ثروت باشد امّا در برابر دیگران خود را كوچك دانسته،اظهار برتری ننماید، زیرا اینها اموری هستند كه موجب پیدایش خوی پست تكبّر و خود محوری می گردند.
سیره عملی انبیاء و ائمه طاهرین(ع) و به تبع آنها علماء ربّانی نیز فروتنی و خاكساری در برابر بندگان خدا بوده است وآن را موجب تعالی انسان و قرب پروردگار می دانستند از همین رو امیرمؤمنان (ع) فرمودند: «اگر خداوند، تكبّر را برای بندگانش اذن می داد و بدان راضی بود،پیامبران و اولیاءش سزاوارتر بودند و در این امر به آنها رخصت می داد؛ ولی خدای متعال خود بزرگ بینی را برای آنان نمی پسندد و تنها به فروتنی آنان راضی است. در نتیجه آنان هم، از روی فروتنی رخسارهای خود را در برابر او بر زمین گذاردند و چهره هایشان را در خاك مالیدند و بالهای مهر و محبّت خود را برای مؤمنان گسترانیدند.»[4]
نكته مهمّ دیگر اینكه علم و حكمت تنها در سایه تواضع و فروتنی است كه افزایش یافته با بركت می شود. حضرت عیسی(ع) به حواریون فرمودند: «بالتّواضِعُ تُعْمَرُ الحِكْمَهُ لابالّتكبّر و كذلِكَ فی السّهل نیبتُ الزّرع لا فی الجیل »[5]«علم و حكمت تنها در سایه تواضع بركت و افزایش می یابد نه بوسیله تكبّر و فخر فروشی، همانطور كه زراعت در زمین نرم و هموار رشد می كند. و می روید نه در كوهستان و سنگزار»[6].


تواضع و فروتنی در كلام بزرگان
حضرت امام خمینی (ره )
ایشان در ترغیب به صفت تواضع و مذمّت و تكبّر می فرمایند: «...خودخواهی همیشه اسباب این است كه انسان را به فساد بكشد ـ تمام فسادهائی كه در عالم پیدا می شود از خودخواهی پیدا می شود، از حبّ جاه، از حبّ قدرت، از حبّ مال از امثال اینها ست و همه اش بر می گردد به حب نفس و این «بت »از همه بزرگتر است و شكستنش هم از همه مشكل تر است. تعقیب كنید كه اگر نمی توانید به تمام معنی بشكنید ـ كه می توانید ان شاءالله ـ مشغول باشید به شكستن دست و پای یك همچو بتی»[7]
ایشان در مقام فرق بین تواضع واقعی و تملق می فرماید: «یك وقت رذیله حبّ دنیا و جذبه طلب شرف و جاه انسان را به تواضع وا می دارد، این خلق تواضع نیست، این تملّق و چاپلوسی است و از رذایل نفسانیه است... . یك وقت، خلقِ تواضع انسان را دعوت به احترام و فروتنی می كند، غنی باشد یا فقیر،مطمح نظر باشد یا نباشد یعنی تواضع او بی آلایش است، روح او پاك و پاكیزه است.»[8]
شیخ محمّد بهاری همدانی (ره) :
ایشان ضمن توصیه هائی كه برای یكی از علماء دارد می‎فرماید: «و منها أن یكونَ متواضعا لِلّه جَلّ جلاله ... از امور لازم برای عالم دین اینكه به خاطر خدای بزرگ متواضع و فروتن باشد نه به خاطر غرضی دیگر مانند طمع و غیره...»[9].
ملا احمد نراقی (ره) :
«تواضع مزرعه خضوع و حیاست و شرف تام حقیقی سالم نمی ماند مگر از برای كسی كه متواضع باشد نزد خدا»[10].
«كبر از اعظم صفات رذیله و آفت آن بسیار و غائله آن بیشمار است... اعظم حجابیست آدمی را از وصول به مرتبه فیوضات و بزرگتر پرده ایست از برای انسان از مشاهده جمال سعادات،زیرا كه این صفت مانع می گردد از كسب اخلاق حسنه»[11]
وصیت آیه الله العظمی مرعشی نجفی (ره) به فرزندش:
سفارش می كنم او را به حسن خلق و تواضع و ترك تكبر و خود خواهی با مؤمنین.[12]


تواضع و فروتنی در سیره عملی بزرگان
حضرت امام خمینی (ره):
حضرت امام متواضع به معنای واقعی كلمه بودند. با آن همه مقام و عظمت و علم و دانش كه جهانیان را خیره كرده است،خود را تنها،یك طلبه می دانست و با این همه خدمت به اسلام و زنده كردن تشیّع هیچ گونه حریمی برای خویش قایل نبود و با كمال فروتنی، خطاب به جوانان رزمنده جبهه ها می گوید: «من دست و بازوی شما را كه دست خدا بالای آن است می بوسم و بر این بوسه افتخار می كنم»[13]
حجه الاسلام و المسلمین سید محمّد باقر حجّتی نقل كردند: «حضرت امام با اینكه در زمان آقای بروجردی یكی از استوانه های حوزه بودند در مجلس روضه ای كه در ایّام فاطمیّه در بیت آقای بروجردی برقرار شده بود ایشان متواضعانه از اوّل تا آخر مجلس دو زانو در بین مردم عادی دورتر از آقا نشسته و به سخنان مرحوم تربتی كه منبر رفته بودند، گوش فرا می دادند.»[14]
آخوند خراسانی (ره):
در احوالات ایشان نوشته اند: «این وجود مبارك كه در واقع رهبر دین و دنیای میلیونها مسلمان بود،بسیار متواضع بودند مخصوصاً در برابر اهل علم، با كوچك ترین طلبه در سلام پیشی می گرفت و در مجالس برای ورود آنها به پا می ایستاد.و اهل علم را بسیار تجلیل می كرد»[15].
ملّا احمد مقدس اردبیلی (ره):
در احوالات ایشان آمده است: «موقعی در سفر یكی از زوّار كه او را نمی شناخت به او گفت: جامه‎های مرا ببر نزدیك آب و بشوی و چرك آنها را بگیر ـ ملا احمد قبول كرد و جامه های آن مرد بُرد و شست و آورد تا به او بدهد ـ در این هنگام آن مرد او را شناخت و خجالت كشید ـ دیگران هم او را توبیخ كردند. مقدس اردبیلی فرمود: چرا او را ملامت می كنید؟ مطلبی نشده است. حقوق برادران مؤمن بر یكدیگر بیش از اینهاست»[16].
شیخ انصاری (ره)
«ایشان دارای همّتی بلند و اخلاقی نیكو بود و به امور طلّاب شخصاً رسیدگی می‎كرد و مانند پدری مهربان آنان را تحت تربیت خود قرار داده بود ـ چند روزی شیخ دیرتر از وقت مقرّر برای تدریس حاضر می شد از وی سبب را پرسیدند فرمود: یكی از سادات به تحصیل علوم دینی مایل گشت و این امر را به چند نفر در میان نهاده تا درس مقدمات برایش گویند ولی هیچ یك حاضر نشدند و شأن خود را بالاتر دیدند ـ بدین جهت خود متصدّی این امر شده،درس او را به عهده گرفتم»[17].
آیه الله العظمی حائری (ره) مؤسس حوزه علمیه قم:
یكی از بزرگان گفتند كه: وقتی ، یكی از طلاب بیمار شد، مرحوم حاج شیخ دارویش را تهیّه كرده و به منزل برده به خانواده دستور دادند كه آن را آماده كنند و سپس خودش دارو را به حجره آن طلبه آورد و حتّی به خادمش نداد كه ببرد.[18]
علامه سید محمّد حسین طباطبائی (ره):
آیه الله تهرانی، از شاگردان ایشان اینگونه می گوید: «این مرد جهانی از عظمت بود؛ عیناً مانند یك بچه طلبه در كنار صحن مدرسه روی زمین می نشست و نزدیك به غروب در مدرسه فیضیه می آمد و چون نماز بر پا می شد، مانند سایر طلاب نماز را به جماعت مرحوم آیه الله آقای حاج سید محمد تقی خوانساری می خواند. آنقدر متواضع و مؤدّب و در حفظ آداب سعی بلیغ داشت كه من كراراً خدمتشان عرض كردم: آخر این درجه از ادب و ملاحطاتِ شما ما را بی‎ادب می كند.
از قریب چهل سال پیش تا به حال دیده نشده كه ایشان در مجلس به متكا و بالش تكیه زنند، بلكه پیوسته در مقابل واردین مؤدّب، قدری جلوتر از دیوار می نشستند و زیر دست مهمان واردـ من شاگردشان بودم و بسیار به منزل ایشان می رفتم و به مراعات ادب می خواستم پائین تر از ایشان بنشینم ابداً ممكن نبود...»[19].
محدّث قمی (مرحوم شیخ عباس قمی صاحب مفاتیح الجنان) :
ایشان در كتاب فوائد الرضویه كه در شرح علمای شیعه نوشتند وقتی به نام خودش می رسد،چنین می‎نگارد: «همانا،چون این كتاب شریف، در بیان احوال علماست،شایسته ندیدم كه ترجمه‌ خود را كه احقرو پست‎تر از آنم كه در عداد ایشان باشم، در آن درج كنم از این رو از ذكر حال خود صرف نظر كرده،اكتفاء می‎كنم به ذكر مؤلفات خود.»[20]
علامه محمّد جواد بلاغی (ره) :
«درباره فروتنی ایشان بسیار گفته‎اند. نقل می كنند كه خود به بازار می‎رفت و آنچه نیاز داشت می خرید و به منزل می‎آورد و هرگز نمی‎پذیرفت. كسی در كارهایش به او كمك كند. آنقدر در برابر سخن حقّ متواضع بود كه در برخی نوشته‎های خودتذكر می داد: هر كس پرسش یا انتقادی و ایرادی دارد برای من بنویسد و پاسخ دریافت دارد و از این راه به علم و حقیقت كمك كند...» .[21]
شهید مظلوم آیه الله بهشتی (ره) :
ایشان در اوائل انقلاب اگر چه بخاطر شرائط خاص لازم بود محافظ و پاسدار داشته باشد ولی هرگز اجازه نمی‎داد كه پاسداران در اتومبیل را برایشان باز و بسته كنند و تمام كارهای مربوط به خود را خود انجام می دادند.[22]
آیه الله میرزا جواد انصاری همدانی (ره) :
آقای انصاری خود كارهای منزل را انجام می داد. از بازار شخصاً خریداری می كرد و اجازه نمی‎داد كه كسی در خرید خانه و حمل كالا او را كمك كند ـ یكی از شاگردان ایشان نقل می كردند: كه با اینكه من بیست سال بیشتر نداشتم و مشغول خواندن كفایه بودم و ایشان مجتهد مسلّم و بیش از چهل سال داشت،روزی من مشغول نماز بودم یكدفعه متوجّه شدم این مرد الهی در نماز به من اقتداء كرده است.[23]
و در اثر همین منش و سجیه اخلاقی تواضع و فروتنی است كه علم و تلاش این بزرگان به ثمر نشسته و بركت یافت و توانستند با عنایات الهی، هزاران هزار انسان را به سمت حقیقت رهنمون شوند و الگوئی وارسته از شیعیان اهل بیت(ع) به جهانیان عرضه نمایند.


پی نوشت
[1] . شعراء/ 125
[2] . فرقان / 63
[3] . الاصول من الكافی ـ ج 2 (دو جلدی )- ص101مرحوم كلینی،ناشر: المكتبه الاسلامیه /تهران/ ای تا)، با تصحیح شیخ نجم الدین آملی و علی اكبر غفاری
[4] . نهح البلاغه. خطبه قاصعه (192)-صفحه/ 290- تحقیق و تصحیح: صبحی صالح، قم، انتشارات هجرت / 1395 هـ . ق
[5] . الاصول من الكافی - ج 1- ص 29 (دو جلدی )-(همان )
[6] . اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (شرح خطبه متقین)- دروس آیه الله مكارم شیرازی، ج1 ص 140،اكبر خادم الذاكرین، مدرسه امام علی بن‎ ابی طالب، چاپ سوّم/ 1379
[7] . صحفیه نور ـ22 جلدی ـ ج 19- ص 156- 157- 286-64- سازمان مدارك فرهنگی انقلاب اسلامی -13
[8] . شرح اربعین حدیث ص 100 ـ امام خمینی (ره) مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام (ره)- اوّل/ 71
[9] . تدكره المتقین ـ ص131 ـ حاج شیخ محمد بهاری همدانی (ره)- انتشارات نهاوندی ـ دوّم/ 1376
[10] . معراج السعاده ـ ص 229 ـ ملا احمد نراقی (ره )، انتشارات دهقان/ تهران/ سال نشر ندارد
[11] . همان 216
[12] . فرازهائی از وصیتنامه الهی اخلاقی آیه الله العظمی مرعشی نجفی (ره) - ص 26 - ناشر: كتابخانه معظم له - چاپ دهم/ 1380 هـ . ق
[13] . سیمای فرزانگان ـ ص 286 رضا مختاری/ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه قم ـ 1374/ چاپ هشتم
[14] . جلوه های معلمی امام خمینی (ره ) - ص154/ امیر رضا ستوده،احمد برادری/ مؤسسه نشر پنجره/ چاپ اول/ 1379/ تهران
[15] . سیمای فرزانگان/ 289
[16] . سیمای فرزانگان/ ص 295
[17] . زندگی و شخصیت شیخ انصاری ـص 78 ـ ص مرتضی انصاری چاپ دوّم/ تهران/ ناشر: حسینعلی نوبان/ 1361 هـ . ش .
[18] . سیمای فرزانگان/ ص 306
[19] . مهرتابان (یاد نامه و مصاحبات تلمیذ و علّامه ) ص 50 ـ 51 ـ سید محمد حسین حسینی تهرانی ـ چاپ اول/ انتشارات باقر العلوم/ سال نشر ندارد.
[20] . سیمای فرزانگان/ ص307 به نقل از «فوائد الرضویه ـ زندگی علمای مذهب شیعه»حاج شیخ عباس قمی ـ دو جلد در یك مجلًّد انتشارات كتابخانه مركزی ـ بدون تاریخ و نوبت چاپ
[21] . سیمای فرزانگان/ ص296
[22] . همان/ ص 296
[23] . در كوی بی نشان‎هاـ(سیری در زندگی آیه الله انصاری همدانی (ره) - ص 78 ـ مصطفی كرمی نژاد ـ انتشارات نهاوندی/ 1379/ چاپ چهارم.
مهدي رحيمي


نوشته شده در   چهارشنبه 3 آذر 1389    
PDF چاپ چاپ