يکشنبه 29 دي 1398 | Sunday, 19 January 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : شنبه 15 آبان 1389     |     کد : 5107

تا آسمان » دعاهای آخرتی در قرآن كريم 3

تا آسمان » دعاهای آخرتی در قرآن كريم 3

‹‹ آیه های زندگی 2 ›› تا آسمان » دعاهای آخرتی در قرآن كريم 3
عنوان / دعا براي والدين
آیه ی شریفه

رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا / 24 : اسراء
ترجمه
... پروردگارا، آن دو را رحمت كن، چنان كه مرا در خُردي پروردند.     
شرح تفسیر
امام سجاد (ع) در دعاي بيست و چهارم صحيفه همة آنچه را فرزندان بايد دربارة والدين بدانند و عمل كنند، از برخوردهاي ظاهري گرفته تا مسائل عاطفي و قلبي و روحي، در قالب دعا بيان فرموده اند. حقيقتاً كه اين كلمات اعجاز سخن است؛ و بهحق بايد گفت كه دعاهاي ايشان آموزه هاي عالي تربيت روح و فكر و زندگي است، ترجمان جامع و گويايي از وحي الهي است؛ و چه زيبا گفته اند كه صحيفة سجاديه زبور آل محمد و انجيل اهل بيت و اخت القرآن است.
«خدايا، بر محمد، بنده و پيامبرت، و خاندان پاكش درود فرست و آنان را به بهترين رحمت و درود و بركت و سلام مخصوص گردان. خدايا، پدر و مادر مرا به كرامت و بزرگي در نزد خدا و درود از جانب خود مخصوص گردان. اي مهربانترين مهربانان، خدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست و تكاليف مرا دربارة ايشان به من الهام كن و آموختن وظايفم را در اين باره بيكم و كاست برايم فراهم كن. آنگاه مرا به آنچه الهام كرده اي به كار گير و توفيقم ده تا به آنچه به تعليم تو دريافته ام اقدام كنم، به طوري كه هيچ يك از دانسته هايم عمل ناكرده نماند و اعضاي وجودم از بهجاآوردن خدمتي كه به من الهام كرده اي احساس سنگيني نكند. خدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست، همانطور كه ما را به وجود آن حضرت شرافت دادي و بر محمد و آل محمد درود فرست، چنان كه به سبب آن بزرگوار حقي براي ما بر گردن خلق ثابت كردي. بارخدايا، مرا چنان كن كه از پدر و مادرم بترسم، مانند ترسيدن از پادشاه ستمكار، و با ايشان خوشرفتاري كنم، همچون خوشرفتاري مادري مهربان، و نيكوكاري به آنها در نظرم از لذت خواب براي فرد خواب آلوده خوشتر و از شربت گوارا در كام تشنه گواراتر باشد تا خواستة آنان را بر خواستة خود ترجيح دهم و خشنودي آنان را بر خشنودي خود مقدم دارم و نيكي آنان را دربارة خود، هرچند كم باشد، بسيار ببينم و نيكي خود دربارة آنان را، هرچند زياد باشد، اندك ببينم. خداوندا، صدايم را در محضر آنان آهسته و گفتارم را خوشايند و خويم را نرم فرما و دلم را بر آنها مهربان كن و مرا با آنان سازگار و نيز دلسوز ايشان قرار ده. بارخدايا، آنان را به پاس تربيت من جزاي نيكو ده و براي گراميداشتن من پاداش خير عطا فرما و هر رنجي را كه در كودكي براي من تحمل كرده اند در حق آنان منظور كن. خداوندا، اگر از من آزاري به آنان رسيده يا از من كار ناخوشايندي ديده اند يا حقي از آنان به واسطة من از بين رفته است - همه را موجب پاك شدن آنان از گناهانشان و ماية بلندي مقامشان در نزد خودت و افزوني حسناتشان قرار ده. اي خدايي كه بديها را با چندين برابر به خوبي تبديل مي كني، بار خدايا، اگر با سخنان يا زياده روي در رفتارشان بر من تعدي كرده اند و يا حقي از من ضايع كرده اند يا در وظيفة خود كوتاهي كرده اند، من اين حق را به آنان بخشيدم و آن را ماية احسان بر آنها قرار دادم و از تو مي خواهم كه تبعات و وزر و وبال آن را از دوش آنان برداري؛ زيرا من دربارة خود به ايشان گمان بد نمي برم و آنان را در مهرباني به خويش سهل انگار نمي دانم و از آنچه درباره ام انجام داده اند ناراضي نيستم، اي پروردگار من، زيرا حق آنان بر من واجبتر و نيكيشان قديمتر و نعمتشان در نزد من بزرگتر از آن است كه بخواهم آنها را به عدل و داد قصاص و گروگيري كنم يا مانند آنچه كرده اند رفتار كنم... بارخدايا، ياد آنان را در پي نمازها و در اوقات شبم و در ساعات روزم از صفحة قلبم مزداي...»


عنوان / دعا براي آمرزش خود و والدين و مؤمنان در روز حساب
آیه ی شریفه

رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ / 41 : ابراهيم
ترجمه
پروردگارا، در روز حساب، بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشاي.     
شرح تفسیر
در قرآن كريم، اسباب مختلفي براي آمرزش الهي بيان شده است كه مهمترين آنها هشت چيز است:
# اوّل، توبه، قرآن مي فرمايد: «اي كساني كه ايمان آورده ايد، به درگاه خدا توبه اي راستين كنيد. اميد است كه پروردگارتان بديهايتان را از شما بزدايد... و من به يقين آمرزندة كسي هستم كه توبه كند و ايمان بياورد و كار شايسته كند و به راه راست رهسپار شود.»
# دوم، ايمان و عمل صالح، خداوند در آيات متعدد وعده داده كساني كه ايمان آورند و به همراه آن عمل صالح انجام دهند خداوند گناهانشان را ميزدايد.
# سوم، تقوا، قرآن تقوا و خويشتن داري و حفظ حريم الهي را سببي ديگر براي بهره مندي از آمرزش خداوند معرفي كرده است.
# چهارم، سخن درست و استوار: «اي كساني كه ايمان آورده ايد، از خدا پروا داريد و سخني استوار گوييد تا اعمال شما را به صلاح آورد و گناهانتان را بر شما ببخشايد.»
# پنجم، صدقه دادن پنهاني: «اگر صدقه ها را آشكار كنيد، اين كار خوبي است؛ و اگر آن را پنهان داريد و به مستمندان بدهيد، اين براي شما بهتر است و بخشي از گناهانتان را ميزدايد.»
# ششم، هجرت و جهاد و شهادت، قرآن هجرت براي خدا و جهاد در راه خدا و كشته شدن در راه عقيده را از اسباب جلب آمرزش الهي ميداند.
# هفتم، قرض الحسنه دادن، «اگر خدا را وامي نيكو دهيد، آن را براي شما دو چندان مي گرداند و بر شما ميبخشايد.»
# هشتم، پرهيز از گناهان كبيره، «اگر از گناهان بزرگي كه از آن [ ها ] نهي شده ايد دوري گزينيد، بديهاي شما را ميزداييم.»
تو بخشندة هر گناهي الهي
بجز تو نباشد پناهي الهي
به اين بندة ناتوانت مدد كن
كه ابليس دارد سپاهي الهي
چه درها برويم ز رأفت گشودي
كشيدم چو از سينه آهي الهي
ز يك عمر عصيان نشاني نماند
ز رحمت كني گر نگاهي الهي
به نيكي مبدل نمايي بدي را
چو خواهي ببخشي گناهي الهي
دهد روشني را جلا تيرگيها
كه ظلمت ضروري است گاهي الهي
ز ما اسم غفار تو چون درخشد
چه باكي از اين روسياهي الهي
به اثبات ستاريت روز محشر
شود محو هر اشتباهي الهي
به جرم خودم داورا چون مقرّم
معافم كن از داد خواهي الهي...
حبيب چايچيان (حسان)


عنوان / دعا براي آمرزش خود و والدين و ميهمانان و همة مؤمنان
آیه ی شریفه

رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا / 28 : نوح
ترجمه
پروردگارا، بر من و پدر و مادرم و هر مؤمني كه در سرايم درآيد و بر مردان و زنان باايمان ببخشاي و جز بر هلاكت ستمگران ميفزاي.
شرح تفسیر
دعا براي امام عصر حضرت مهدي (عج) و تعجيل در فرجش
به اين چند مقدمه توجه فرماييد:
# در حديث است كه امام صادق (ع) فرمودند: «خداوند عالم به چيزي بافضيلتتر از اداي حق مؤمن عبادت نشده است»؛ و به تعبير ديگر، اداي حق مؤمن برترين جلوة بندگي خداست. نيز امام حسن عسكري (ع) فرمودند: «شأن كسي كه معرفتش به حقوق مؤمنان بيشتر است و آن را بهتر ادا مي كند در نزد خداي متعال بالاتر است.»
# عاليترين مقام مؤمنان و اهل ايمان از آن امام زمان (عج) است و در عالم وجود، حق هيچ كسي به بزرگي حق او بر ما نيست؛ زيرا به مقتضاي روايات متعدد، هستي ما و بقاي آفرينش و واسطة فيض و رحمت و انعام الهي بر بندگان وجود مقدس حجت خدا و امام هر عصر و زماني است. امام علي (ع) فرمودند: «از بزرگترين حقوقي كه پروردگار واجب فرموده است حق امام بر مردم است.»
# راه اداي حق آن حضرت بعد از معرفت به او، بلندهمتي و تلاش در اطاعت و فرمانبرداري از اوست: « يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا اطيعُوااللّهَ وَ اَطيعُوا الرّسُولَ وَ اُولي الاَمرِ مِنكُم. »
# از جمله فرمانهاي آن حضرت، كه در توقيع شريف ايشان آمده است، دعا براي تعجيل در فرج ظهور است: « اَكثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعجيل ِالفَرَجِ فَاِنَّ ذلِكَ فَرَجُكُم .» (بسيار دعا كنيد و از خداوند تعجيل در فرج مرا بخواهيد. اين امر فرج و گشايش كار شماست.)
البته بايد توجه داشت كه اگرچه ما در همة امور به آن حضرت محتاجيم و آن حضرت از مصاديق انسان كامل است در تمام صفات عاليه، چون ائمه و معصومان از دو جنبة وجودي برخوردارند (جنبة ولايي و آسماني و جنبة بشري و مادّي)، گاهي همّ و غمّ و محنت و درد و رنج بر آن وجود مقدس عارض مي شود كه يكي از اسباب رفع آنها دعا براي ايشان است و اساساً دعا به منزلة هديه است و نشان محبت.
مرحوم محدث قمي در شرح تكاليف عباد در برابر امام عصر (عج) مينويسد:
«سيّم از تكاليفْ دعا كردن است از براي حفظ وجود مبارك امام عصر (عج) از شرور شياطين انس و جن و طلب تعجيل نصرت و ظفر و غلبه بر كفار و ملحدين و منافقين براي آن جناب؛ كه اين نوعي است از اظهار بندگي و اظهار شوق و زيادتي محبت؛ و دعاهاي وارده در اين مقام بسيار است: يكي دعايي است كه از يونس عبد الرحمن مروي است كه حضرت امام رضا (ع) امر مي فرمودند: براي حضرت صاحب الامر اين را بخوان: اَللّهُمَّ ادفَع عَن وَلِيّكِ وَ خَليَفتِكَ و حُجَّتِكَ... و ديگر اين دعاي شريف است: اَللّهُمَّ كُن لِوَليِّكَ الحُجَّةِ بن الحَسَن... »
اين نكته قابل توجه است كه مرحوم محدث قمي در مفاتيح اين دعا را در اعمال شب بيست و سوم ماه رمضان آورده - شبي كه احتمال ليلة القدر بودن آن از بقية شبها بيشتر است؛ و فرموده است در حالت ايستاده و نشسته و در هرحالتي كه هستي در آن شب با اين عبارتها براي امام زمانت دعا كن و از خدا بخواه سرپرست و نگهدار و پيشوا و راهنما و ديدهبان او باشد.
يارب آن طلعت زيبا ز پس پردة غيب
تو برون آور و ما را به لقايش برسان
آنچه مانع ز ظهورش شده از جا بردار
وآنچه اسباب ظهور است برايش برسان
دشمنانش همه تنها ز روان خالي ساز
دوستانش همه را بوسه به پايش برسان
موسوي اصفهاني


عنوان / دعا براي خود و برادر
آیه ی شریفه

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ / 151 : اعراف
ترجمه
... پروردگارا، من و برادرم را بيامرز و ما را در [ پناه ] رحمت خود درآور؛ و تو مهربانترين مهرباناني.     
شرح تفسیر
دعا براي برادران و دوستان مؤمن، علاوه بر اين كه از آداب دعا و اسباب اجابت خواسته هاست، از حقوق ثابت مؤمنان بر يكديگر است. انسان مؤمن بايد بر اساس اصل كلي «براي ديگران دوست بدار هر چه براي خود مي خواهي»، برادران و خواهران ايماني خود را از دعاي خير خويش محروم نسازد. از امام صادق (ع) منقول است كه «هر كس [ در مقام دعا ] چهل نفر از برادران [ ايماني ] خود را جلو بيندازد و دربارة آنان دعا كند و پس از آن دربارة خود دعا كند دعاي او هم دربارة آنان و هم دربارة خودش مستجاب مي گردد.»
«خداوند به موسي بن عمران (ع) وحي فرستاد: اي موسي، مرا با زباني كه با آن معصيت نكرده اي بخوان. ` او گفت: اين كدام زبان است؟ ` حضرت حق فرمود: مرا با زبان كسي ديگر بخوان [ زيرا زبان تو نسبت به فرد مؤمن ديگر گناه نكرده است ] .» پيامبر اكرم (ص) نيز فرمودند: «سرعت اجابت هيچ چيز بيش از دعا كردن براي ديگري در غياب او نيست.» از حضرت باقر (ع) نيز روايت شده كه «سريع ترين و نزديكترين دعا به اجابت دعاي برادر براي برادرش در پشت سر اوست. همين كه او شروع مي كند به دعا كردن فرشتة مأمور او مي گويد: خدايا، دعايش را اجابت كن. اي مؤمن، براي تو دو برابرِ آنچه براي برادرت خواسته اي خواهد بود. ` »
امام صادق (ع) نيز از پيامبر اكرم (ص) روايت كرده است كه «هر مؤمني كه براي مردان و زنان مؤمن دعا كند خدا مثل آنچه براي هر مرد يا زن مؤمن از اول روزگار تا روز قيامت دعا كرده اند براي او قرار مي دهد؛ و همانا در روز قيامت، به بندة گنهكاري فرمان مي دهند تا به سوي آتش رود. در اين حال، گروهي از مردان و زنان مؤمن مي گويند: پروردگارا، اين همان كسي است كه براي ما دعا كرد و شفيع ما قرار گرفت. ` پس خداوند وساطت آنان را دربارة او ميپذيرد و او را نجات مي دهد.» آري دعا كردن دربارة ديگران، علاوه بر اين كه حق آنان بر عهدة ماست، موجب استجابت دعاهاي خود ما مي شود.
دعا براي اداي حق الناس و راضي شدن مردم
«خدايا، اگر از من به هر يك از بندگانت زياني رسيده يا از من آزاري ديده و يا توسط من ظلمي بر او شده است و من حق او را ضايع كرده ام و يا در ستم، من بر او سبقت گرفته ام، پس اكنون بر محمد و آل او درود فرست و او را به قدرت خود از من خشنود گردان و حق او را از جانب خود عطا كن و مرا از گرفتاري به مظلمة او حفظ فرما و از آنچه مقتضاي عدل توست آزاد ساز؛ زيرا تاب تحمل عقاب و طاقت مقاومت در برابر خشم تو را ندارم و اگر بخواهي در اين گناهم بر اساس عدالت رفتار كني، هلاكم كرده اي و اگر رحمتت شامل حال من نشود، مرا خوار و پست خواهي كرد.»


عنوان / دعا براي آمرزش خود و برادران ديني و رفع كينه از آنان
آیه ی شریفه

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ / 10 : حشر
ترجمه
... پروردگارا، بر ما و بر آن برادرانمان كه در ايمان بر ما پيشي گرفتند ببخشاي و در دلهايمان از كساني كه ايمان آورده اند [ هيچ گونه ] كينه اي مگذار. پروردگارا، راستي كه تو رئوف و مهرباني.
شرح تفسیر
امام سجاد (ع) در مقام درخواست عفو و رحمت الهي به درگاه خدا عرضه داشته اند: «خدايا، بر محمد و آلش درود فرست و شهوت مرا به حرام در هم شكن و مرا به گناه بيرغبت كن و از آزار هر مرد و زن مؤمن و مسلمان بازدار. خدايا، اگر يكي از بندگان تو به ناروا مرا آزرده و آبروي مرا بناسزا برده و حق مرا برده و مرده و يازنده است و حق من در نزد او باقي مانده است، پس او را در ستمي كه به من كرده بيامرز و از حقي كه از من برده درگذر و كارهايي را كه در حق من روا داشته به يادش مي آور و دربارة آن رسوايش مكن؛ و اين گذشت رايگان و بخشش بي دريغ مرا بي آلايش ترين صدقه و ارجمندترين بخششي گردان كه تصدق كنندگان و توبهجويان به درگاه تو ميبخشند؛ و در عوضِ گذشتن من از آنها، تو نيز مرا عفو كن و به ازاي دعاي من در حق آنها مرا ببخش تا هر كدام از ما به فضل تو سعادتمند گرديم و به نعمت تو رستگار شويم.»
الجارّ ثُمَّ الدّار
در حديث است كه امام حسن مجتبي (ع) مادرشان، فاطمة زهرا (س) را ديدند كه براي همسايگان و برادران اسلامي و مردم مسلمان دعا مي كنند. خطاب به مادر گفتند: مادرجان چرا براي خودت دعا نمي كني؟ حضرت فرمودند: « اَلجّارُ ثُمَّ الدّارُ . [ (پسرم، اول همسايه سپس خانة خود.) ] »
از اسباب اجابت دعا زمان و مكان آن است
# بر اساس روايات اسلامي، انتخاب وقت شريفْ دعا را به اجابت نزديكتر مي كند؛ و اين زمانها از اوقات شريف است: در بين ساعات، سحر؛
# در بين روزهاي هفته، روز جمعه، خصوصاً آخرين ساعت آن؛
# در بين شبهاي هفته، شب جمعه؛
# در بين ماه ها، ماه مبارك رمضان؛
# در ميان روزهاي سال، روز عرفه.
ديگر اوقات سفارش شده براي دعا عبارت است از: روز چهارشنبه، در بين ظهر و عصر؛ وقت نماز عشاء؛ يك سوم آخر شب؛ چهار شب كه عبارت اند از: شبِ اول ماه رجب؛ نيمة شعبان؛ عيد فطر؛ عيد قربان؛ شبهاي قدر و احيا؛ به هنگام وزش باد؛ به هنگام نزول باران؛ به هنگام ريختن اولين قطره از خون شهيد؛ از طلوع فجر تا طلوع آفتاب (بين الطلوعين)؛ به هنگام اذان؛ در بين اذان و اقامه؛ بعد از تلاوت قرآن ؛ در نماز وتر؛ بعد از فجر (اذان صبح)؛ بعد از مغرب؛ بعدازظهر.
بعضي از مكانها نيز به سبب شرافتي كه در نزد خداوند دارند دعا را به اجابت نزديكتر مي كنند. بر اساس روايات، سرزمين عرفات و حرم الهي و كعبة معظم و مساجد و در جوار قبور مقدس ائمة طاهرين : ، خصوصاً مرقد مطهر حضرت اباعبد اللّه الحسين (ع) ، از مكانهاي شريف براي دعاست.
در حديث است كه خداوند سبحان در عوض شهادت حضرت امام حسين (ع) چهار ويژگي به ايشان عطا كرده است:
# شفا در تربتش؛
# اجابت دعا در زير گنبدش؛
# ادامة سلسلة امامت در نسلش؛
# جزءِ عمر به حساب نيامدنِ اوقات زيارت حرمش.


عنوان / دعا براي غفران و رحمت عمومي
آیه ی شریفه

رَّبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ / 118 : مؤمنون
ترجمه
... پروردگارا، ببخشاي و رحمت كن [ كه ] تو بهترين بخشايندگاني.
شرح تفسیر     
رحمت و موجبات آن در قرآن

خداوند رحمت را بر خويش واجب و سنّت كرده است: « كَتَبَ رَبُّكُم عَلي نَفسِهِ الرَّحمَةَ »؛
و رحمت عامة الهي تمام موجودات را در بر گرفته است: « وَ رَحمَتي وَسِعَت كُلَّ شَيءٍ »؛
البته نيكوكاران به رحمت خاصة الهي نزديكترند: « اِنَّ رَحمَةَ اللّهِ قَريبٌ مِنَ المُحسِنينَ »؛ و اهل تقوا مشمول آن رحمت خاصه اند: « وَ رَحمَتي وَسعَت كُلَّ شَيءٍ فَسَاَكتُبُها لِلَّذينَ يَتَّقونَ .»
نجات حضرت هود (ع) و قومش در پرتو رحمت خاصة الهي بود: « فَاَنجَيناهُ وَالّذينَ مَعَهُ بِرَحمَةٍ مِنّا »؛ و هيچ كس قادر به جلوگيري از چنين رحمتي نيست: « مايَفتَحِ اللّهُ لِلنّاسِ مِن رَحمَةٍ فَلامُمسِكَ لَها »؛ و اگر متوجه كسي شود، مانع ورود او به گناه و معصيت مي شود: « اِنَّ النَّفسَ لاَمّارَةٌ بِالسُّوءِ اِلاّ ما رَحِمَ رَبّي ».
از عواملي كه موجب جلب رحمت الهي به سوي انسان و جامعه مي شود يكي پيروي از قرآن كريم است: « وَهذا كِتابٌ اَنزَلناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتّقُوا لَعَلَّكُم تُرحَمُونَ »؛ همچنين سكوت به هنگام تلاوت قرآن و رعايت ادبِ حضور در محضر قرآن : « وَاِذا قُرِءَ القُرانُ فَاستَمِعُوا لَهُ وَانصِتُوا لَعَلَّكُم تُرحَموُنَ .» اصلاح بين مؤمنان و رعايت تقواي الهي نيز يكي ديگر از اين عوامل است: « فَاَصلِحُوا بَينَ اَخَوَيكُم وَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُم تُرحَموُنَ .» از ديگر عوامل جلب رحمت الهي صبر و پايداري در برابر مصائب است: « وَبَشّرِالصّابِرينَ... اُولئِكَ عَلَيهِم صَلَواتٌ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةٌ .»
همچنين در ميان آيات الهي، قرآن كريم و پيامبر اكرم (ص) و نبوت و تورات و بهشت و باران و شب و روز از مظاهر رحمت الهي معرفي شده است.
فقيه وارسته و عارف باللّه مرحوم آيت اللّه العظمي بهاء الدّيني (ره) از نعمت و رحمت الهي مي گويد: همة نعمتهاي الهي از باب رحمت است، هر آنچه در عالم وجود دارد از نعمتهاي الهي است؛ حتي علفهاي هرز بيابان هم نعمت است كه حيوانات از آن ميخورند و شير و گوشت آنها مورد استفادة انسان قرار مي گيرد. در آخر بعضي از دعاهايمان مي گوييم: « بِرَحمَتِكَ يا اَرحَم الرّاحِمينَ »؛ يعني همة نعمتها به رحمت الهي برمي گردد. علم و قدرتي كه خداوند به بشر داده است، از رحمت اوست. بعضي از نعمتهاي الهي جنبة اعجازي هم دارد، به اين معنا كه بشر نمي تواند يك زرد آلو بسازد. آن، مصنوع خدا و قدرت الهي است.
توحيد يكي از نعمتهاي الهي است. گمان نكنيد توحيد و نماز و روزه مشقّت دارد، بلكه همه رحمت است. اگر انسان نماز الهي را بخواند، منكرات بر او مسدود مي شود، معراج تكاملي پيدا مي كند و نفس، مملوك عقل مي شود و نفس مالك انسان نيست كه او را به هر سو حركت دهد. اگر نفس، مملوك عاقله باشد، انسان دنبال حرام نمي رود و كار او اصلاح خواهد شد. گمان نكنيد كه اگر دنبال حرام نرويد، رزق نداريد، اين طور نيست. انسان با بصيرت عقلي تا بدانجا پيش مي رود كه اكمل و اشرف موجودات مي شود.
انسانِ باهمت، انساني است كه همان استفاده هاي مادي و معنوي كه انبيا و اوليا و اتقيا از اين جهان كردند، بكند. در برابر دستگاه الهي، قناعت نكن. هرچه از دستگاه الهي نصيب تو شد، « هَنيأً لَكَ ». هم مصرف كن و هم بذل و بخشش كن. اگر انسان با دقت توجه پيدا كند، آثار حق را پيدا مي كند. همة موانع از خود انسان است. رذالتهاي نفساني، جهالتها و گرفتاري شهوات، مانع اين است كه انسان حقايق را ببيند و مشاهده كند و بفهمد كه هر لحظه در نعمتهاي الهي غرق است.


عنوان / دعاي فرشتگان براي اهل ايمان
آیه ی شریفه

رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَّحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ >>رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدتَّهُم وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ >>وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَن تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ / 7 : غافر
ترجمه
... پروردگارا، رحمت و دانش تو بر هر چيز احاطه دارد. كساني را كه توبه كرده و راه تو را پي گرفته اند ببخش و آنان را از عذاب آتش نگاه دار. پروردگارا، آنان را در باغهاي جاويد، كه وعدهشان داده اي، با هر كه از پدران و همسران و فرزندانشان كه به صلاح آمده اند، داخل كن؛ زيرا تو خود ارجمند و حكيمي؛ و آنان را از بديها نگاه دار؛ و هر كه را در آن روز از بديها حفظ كني البته رحمتش كرده اي؛ و اين همان كاميابي بزرگ است.     
شرح تفسیر     
مرحوم آيت اللّه العظمي مرعشي نجفي؛ دعا و صحيفه

بخشي از مقدمة مرحوم آيت اللّه العظمي سيد شهاب الدين مرعشي نجفي،قدسسره، كه در ابتداي شرح و ترجمة مرحوم شعراني، رضوان اللّه تعالي عليه، بر صحيفة سجاديه چاپ شده به دليل زيبايي و استواري از نظر ميگذرد: «بسم اللّه الرحمن الرحيم. سپاس خداوند را، كه باب رحمت بگشود و راه طلب بنمود، در آينة دلها جلوه كرد و از دريچة عقول پرتو افكند، عاشقان را به تكاپو انداخت و عقول را شيدا ساخت. همه طالب اويند و به سوي او در تكوپويند سالك راه اند و وصال او خواهند:
«همه هستند سرگردان چو پرگار پديد آرندة خود را طلبكار
«درود نامحدود بر او باد و بر آل اطهار، كه حامل اسرارِ اويند، و اصحاب كبار، كه ناقل آثار او.
«اما بعد، دعا محك ايمان است و رابطة انسان با خداوند منّان. هر كه او را حاضر و ناظر داند از مناجات با او روي نگرداند و هر كه قادر مختارش بيند براي حوايج خويش وسيلتي جز او نگزيند و آن كه او را شناسد از ديگران نهراسد. مهر و لطف او دل مؤمنان را آرامش بخشد و بخشندگي او جان محبان را رامش دهد. دوستان خدا از مكالمت با او لذت برند و از دمي غفلت سالها افسوس و حسرت خورند. ملالت و افسردگي در دعا نشان ضلالت و دلمردگي است. بزرگان اوليا، كه عارف به اسرار قلوب بودند و از مشاهدة جمال مطلوب محجوب نگشتند، با سوز و گداز به درگاه بي نياز روي آوردند و آنچه يافتني بود يافتند. سخنان چاشني بخششان غذاي روح آمد و كلمات دلنشينشان كليد فتوح گشت؛ چه سخنان شيرين و كلمات دلنشين از غير اهل دل صادر نشود و از غير سالكان راه محبت ميسر نگردد. آن كه شوري در دل ندارد هر چه به تصنع بسازد و به تكلف بپردازد مانند كسي است كه عاشقي نداند و سرود و غزل نوازد يا باغ و گلستان را مشاهده نكرده به وصف طراوت گل سخن آغازد.
«ثنا و ستايش و دعا و نيايش سير شهودي است و كشف وجودي، راز و نيازي است ميان مخلوق و خالق كه غيرِ عاشقِ صادق بدان راه نيابد. دست بحث و جدل از دامن آن كوتاه است: وَ هُوَ يُدرَكُ و لايُوصَفُ . از اين جهت، آنچه از غير ائمة دين مبين، صلوات اللّه عليهم اجمعين، يا از بزرگان و مشايخ عرفاي اهل يقين، كه در سلوك، پيروي ائمه : كردند، روايت شده است آن لطف و طراوت و چاشني و حلاوت ندارد كه گفتار آنان [ دارد ] .»


عنوان / دعا براي پايداري در مقابل دشمن
آیه ی شریفه

رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ / 250 : بقره
ترجمه
... پروردگارا، بر [ دلهاي ] ما شكيبايي فرو ريز و گامهاي ما را استوار دار و ما را بر گروه كافران پيروز فرما.
شرح تفسیر
امام سجاد (ع) در خلال نيايش بيست و هفتم صحيفة سجاديه ، كه دعا براي مرزداران است، با طرح يك نظرية كامل نظامي و افشاي ماهيت جبهة باطل در جنگي رواني ميكوشد روحية سربازان اسلام را تقويت و دشمنان را بي انگيزه كند و به نيروي پشت جبهة مسلمين اميد بدهد و وظايف آنان را گوشزد كند:
«بارخدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست و مرزهاي مسلمانان را به عزت و قدرت خود محكم گردان و محافظان مرزها را به نيروي خود تقويت فرما و بخششهاي به آنان را از توانگري خود سرشار ساز.
بارخدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست و عدة آنان را افزون ساز و اسلحة آنان را تيز و بُرّا كن و محدودة آنان را نگهداري كن و اطرافشان را محكم گردان و جمعيتشان را الفت بخش و كارشان را شايسته كن و آذوقه آنها را پياپي برسان و مشكلاتشان را خود به تنهايي كفايت فرما... و آنچه از امور جنگ نمي دانند خود به آنان بشناسان و آنچه نمي دانند به آنان بياموز و آنچه را نمي بينند به آنها بنمايان.
بارخدايا، بر محمد و آل محمد درود فرست و به هنگام برخورد با دشمن فكر دنياي فريبنده را از يادشان ببر و انديشة ثروت گمراه كننده را از دلهايشان بزداي و بهشت را در پيش چشم آنان مجسم گردان و آنچه در بهشت آماده كرده اي، از مسكنهاي جاويد و جايگاه هاي بزرگواري و حوران نيكوروي و جويهاي روان و نوشيدنيهاي گوناگون و درختان پُربار و اقسام ميوه ها، در پيش چشمشان نمايان كن تا هيچ يك از ايشان قصد روي برگرداندن از دشمن نكند و انديشة گريختن از مبارزه را به خود راه ندهد...
خدايا، تدبير مسلمانان را نيرومند و شهرهاشان را محكم و اموالشان را افزون ساز و خاطرشان را از جنگ با دشمنان آسوده ساز تا به عبادتت بپردازند و با تو خلوت كنند تا در سراسر زمين غير از تو پرستيده نشود...
خدايا، هر سلحشور ديندار و مجاهد مطيع آيين تو كه با دشمنان جهاد مي كند تا دين تو برتر و حزب تو قويتر و بهرة دوستان تو افزونتر شود او را از آسايش برخوردار ساز و كار او را سامان ده و پيروزيش را خود بر عهده گير و ياران شايسته برايش برگزين و پشتش را قوي و توانا كن و جيرهاش را سرشار گردان و او را به نشاط و خرّمي بهره مند ساز...
خدايا، هر مسلماني كه در غياب جنگجويي يا مرزداري امور خانة او را اداره و بازماندگان او را سرپرستي كند يا با بخششي از مال خود به او كمك كند يا به او سلاحي بدهد يا او را در جهاد چابك سازد يا در راهي كه انتخاب كرده او را دعاي خيري كند يا در غياب او احترام و آبرويش را حفظ كند پس او را سنگ به سنگ و مثل به مثل برابر اجر آن مجاهد اجر ده و در مقابل كارش پاداشي نقد عطا فرما...»


عنوان / دعا براي نابودي امكانات دشمنان و گمراهي آنان
آیه ی شریفه

رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُواْ حَتَّى يَرَوُاْ الْعَذَابَ الأَلِيمَ / 88 : يونس
ترجمه
... پروردگارا، اموالشان را نابود كن و آنان را دل سخت گردان كه ايمان نياورند تاعذاب دردناك را ببينند.
شرح تفسیر
مقابله با ظلم و بي عدالتي و برخورد با ظالمان وظيفة همگان است. جهاد در راه خدا و نبرد نظامي و دفاع فرهنگي و امر به معروف و نهي از منكر و تَبَرّا و بيزاري از آنان تكليف است.
امام صادق (ع) فرمودند: «هر كس براي ستم ستمكاري عذر بتراشد خداوند كسي را بر او مسلط گرداند كه به وي ستم كند؛ و در اين صورت، چنانچه براي رفع ستم او دعا كند، دعايش مستجاب نشود و خداوند در برابر ستمديدگي اش به او اجر و پاداش ندهد.»
شكلي ديگر از اين مبارزه و نبرد نفرين كردن آنان و دعا براي نابودي آنان است. اين كه انسان خداجو و عدالتطلب با دعا از نيروهاي آسماني و قدرت لايزال و شكست ناپذير الهي براي غلبه بر دشمنان حق و حقيقت ياري بجويد سيرة انبياي الهي و مجاهدان راه خدا و ائمّة طاهرين بوده است.
امام سجاد (ع) عرضه مي دارند: «بارالها، مسلمانان ستمديده را در برابر دشمنان مشركشان به جنگ برانگيزان و ايشان را با صفوف پياپي فرشتگانت ياري فرما تا دشمنان را در اقصي نقاط بكشند يا اسير كنند يا اين كه دشمنان تسليم حق شوند و اقرار كنند
كه تو خدايي هستي كه هيچ خدايي جز تو نيست، تنها و بدون شريكي.
بارخدايا، اين سرنوشت را بر همة دشمنانت در همة مناطق عالم تعميم ده: از هند، روم، تركستان، كرانه هاي خزر، حبشه، نوبه، زنگبار، سرزمين مسقالبه، ديالمه و ديگر طوايف و مناطق مشركان كه نام و نشانشان پوشيده است و تو خود آنان را مي شناسي و به قدرت خود بر آنها تسلط داري...
خداوندا، مشركان را چنان به يكديگر مشغول ساز تا از دستبرد به مرزهاي مسلمانان بازمانند و با كاستن عددشان، از كاستن مسلمين بازدار و رشتة اتحادشان را با تفرقه بر هم زن تا از همدستي عليه مسلمانان بازمانند.
خدايا، دلهايشان را از آرامش و بدنهايشان را از توانايي بي بهره كن و راه چاره را به رويشان ببند و اندامشان را در رويارويي با مردان مسلمان سست گردان و در دلشان از درگير شدن با دليرمردان اسلام هراس و ترس بيفكن و سپاهي از ملائكه ات را براي ترس و عذاب بر آنان برانگيز، چنانكه روز بدر چنين كردي، تا بدين سان بنيانشان را بركني و شوكتشان را ريشه كن سازي و جمعيتشان را پراكنده كني.»
قرآن دعاي حضرت نوح نبي (ع) را براي محو كامل كافران اين گونه بيان كرده است:
« رَبِّ لاَتَذَر عَلَي الاَرضِ مِنَ الكافِرينَ دَيّاراً اِنَّكَ اِن تَذَرهُم يُضِلُّوا عِبادَكَ وَلا يَلِدُوا اِلاّ فاجِراً كَفّاراً .» (پروردگارا، هيچ كس از كافران را بر روي زمين مگذار؛ زيرا اگر آنان را باقي گذاري، بندگانت را گمراه مي كنند و جز پليدكار ناسپاس نزايند.)


عنوان / دعا براي داوري خداوند در بين ما و مخالفان حق
آیه ی شریفه

رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ / 89 : اعراف
ترجمه
... پروردگارا، در ميان ما و قومِ ما بهحق داوي كن كه تو بهترين داوراني.     
شرح تفسیر     
آيا دعا باعث سستي و تنبلي دعا كننده مي شود؟

كساني كه با روح دعا و آثار تربيتي و سازندة آن آشنايي ندارند شبهات و ايراداتي به مسئلة دعا وارد مي كنند. يكي از آنها اين است كه دعا عامل تخدير است و جاي فعاليت و كوشش را مي گيرد. واقعيت اين است كه از هر حقيقتي ممكن است به نوعي سوءِ استفاده شود و شايد كساني باشند كه چنين كنند؛ اما معناي دعا اين نيست كه دست از تلاش و سازندگي برداريم، بلكه انسان مؤمن، چون مؤثر حقيقي را خدا ميداند، ضمن اين كه از اسباب و وسايل مادي بهره مي گيرد، براي رفع نياز خود به خدا توجه مي كند و اسباب را مستقل در تأثير نمي داند و با اين كه از آنها استفاده مي كند، به آنها اعتماد ندارد. نتيجة چنين روحيه و تفكري اين است كه اگر اسباب مادي هم فراهم نبود، نااميد نمي شود؛ زيرا خدا را قادر مطلق ميداند. قرآن دربارة جنگ بدر، كه مسلمانان در نهايت سختي و كمبود ساز و برگ نظامي و نفر بودند، مي فرمايد: «زماني كه از پروردگارتان كمك خواستيد و او خواستة شما را پذيرفت و گفت: من شما را با هزار فرشته كه پشت سر هم فرود ميآيند ياري مي كنم ` »؛ و بعد مي فرمايد: «خداوند شما را در جنگ بدر ياري كرد در حالي كه ناتوان بوديد.» پس اعتقاد به دعا نهتنها موجب شكست و عقب ماندگي نيست، بلكه برعكس گاهي بي اعتقادي به دعا موجب شكست است. معناي واقعي دعا اين نيست كه انسان فقط دعا كند و هيچ فعاليت ديگري نداشته باشد، بلكه اين است كه وقتي چيزي از خدا مي خواهيم او را مؤثر حقيقي بدانيم؛ همانگونه كه در داستان اصحاب بدر مي خوانيم، آنان در خانه هايشان ننشستند تا بخواهند فقط با دعا كار را تمام كنند، به ميدان جنگ رفتند، قلت عدد خود و كثرت دشمنانشان را ديدند، آنگاه استغاثه كردند. بنابراين متوكلان حقيقي و دعا كنندگان از ساير مردم بسيار فعال ترند. بررسي مضامين ادعيه و تاريخ زندگي و مبارزات مردان خدا به اين حقيقت گواهي مي دهد.
آيا دعا دخالت در كار خداوند نيست؟ آيا دعا با روح رضا و تسليم در برابر خداوند سازگار است؟
بايد توجه داشت كه مواهب الهي بر حسب استعدادها و لياقتها تقسيم مي شود: هر قدر استعداد و شايستگي بيشتر باشد، سهم بيشتري از آن مواهب نصيب انسان مي گردد؛ و ما با نيايش خود را به نيروي پايانناپذيري كه تمام كائنات را به هم پيوسته است متصل مي كنيم و شايستگي بيشتري براي دريافت مواهب الهي مي طلبيم. علاوه بر اين، اگر انسان از خدا بخواهد كه از راه ديگري غير از طرق عادي كاري را انجام دهد، اين نوعي تعيين تكليف براي خدا و دخالت در اراده و حكمت اوست؛ مثل اين كه كسي در سفره نان داشته باشد و بگويد خدايا، از طريق ديگري به من روزي بده. اين دعا واقعي نيست؛ چه اگر انسان واقعاً در مقام دعا باشد و چيزي از خدا بخواهد و خدا را به هنگام خواستنش مدبر و حكيم و عليم و بصير بداند، بايد از آنچه در اختيار او قرار داده استفاده كند و اگر كمبودي احساس كرد آن را از خدا بخواهد. معناي دعا اين نيست كه نعمتهايي را كه خدا از روي حكمتش عطا كرده است كنار بگذاريم و بگوييم خدايا همان چيز را از راه ديگري برايم برسان. البته به طور طبيعي اين دعا اجابت ندارد؛ زيرا خداوند تدبير حكيمانة خود را تابع هوي و هوس ما قرار نمي دهد، چه اگر چنين كند آسمانها و زمين و هستي تباه مي شود. دعا با اين معارف با روح رضا و تسليم هم سازگار است؛ زيرا نوعي كسب قابليت براي تحصيل سهم زيادتر از فيض بي پايان پروردگار است. علاوه بر اين، خودْ امر به دعا كرده و فرموده است چيزي از فيض دارم كه جز با دعا نمي دهم. پس دعا هرگز با مقام رضا و تسليم تعارضي ندارد.
حكايتي خواندني
حضرت موسي (ع) بيمار شده بود. بني اسرائيل به او گفتند: اگر از فلان گياه استفاده كني، خوب مي شوي. موسي (ع) گفت: من خود را مداوا نمي كنم تا خداوند مرا شفا دهد. چندي گذشت اثري از بهبودي آشكار نشد. از جانب خداوند به او وحي شد: به عزت و جلالم سوگند، شفايت نمي دهم، مگر اين كه از همان گياه بخوري. اي موسي، تو مي خواستي با توكل خود حكمت مرا باطل كني؟ بهجز من چه كسي خاصيت شفا بخشي را به ريشة گياهان داده است؟


نوشته شده در   شنبه 15 آبان 1389    
PDF چاپ چاپ