يکشنبه 17 آذر 1398 | Sunday, 08 December 2019
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : جمعه 9 بهمن 1394     |     کد : 33631

14) رواق اندیشه : تربيت ديني فرزندان – د) توجه به ويژگي هاي فرزندان

هر انساني از شخصيتي مستقل و هويتي مخصوص به خود برخوردار است؛ بر اين اساس، بايد همواره ويژگي هاي ثابت و متغير، علايق، انگيزه ها و هيجانات فرزندان خويش را مورد مطالعه قرار دهيم و بر مبناي آن به برنامه ريزي تربيتي بپردازيم. اين انتظار برخي از والدين كه مي خواهند فرزندان شان همچون خودشان و نسخه اي كپي شده از آنها باشند صحيح و به جا نيست. در حديث شريف آمده است كه «راه هاي وصول به خداوند به عدد جان هاي آدميان است». بنابراين ، نمي توانيم برنامه اي ثابت و غيرقابل تغيير براي تربيت ...

14) رواق اندیشه : تربيت ديني فرزندان – د) توجه به ويژگي هاي فرزندان
هر انساني از شخصيتي مستقل و هويتي مخصوص به خود برخوردار است؛ بر اين اساس، بايد همواره ويژگي هاي ثابت و متغير، علايق، انگيزه ها و هيجانات فرزندان خويش را مورد مطالعه قرار دهيم و بر مبناي آن به برنامه ريزي تربيتي بپردازيم. اين انتظار برخي از والدين كه مي خواهند فرزندان شان همچون خودشان و نسخه اي كپي شده از آنها باشند صحيح و به جا نيست. در حديث شريف آمده است كه «راه هاي وصول به خداوند به عدد جان هاي آدميان است». بنابراين، نمي توانيم برنامه اي ثابت و غيرقابل تغيير براي تربيت ديني فرزندان مان در نظر گرفته، بر همگان به طور يكسان پياده كنيم؛ بلكه بايد با توجه به متغيرها و در پرتو ثوابت به روشي مناسب براي تربيت ديني فرزندمان نايل آييم:
برنامه مناسب تربيت ديني = متغيرهاي شخصيتي فرزندمان + مفاهيم و الگوهاي ثابت ديني
بر همين اساس، در حل مشكلات و ناهنجاري هاي كودكان و نوجوانان بايد ابتدا كليد شخصيت آنها را شناسايي كرده، به نقاط ضعف و قوت آنها پي ببريم و سپس با بررسي علل انحراف شان، به درمان مناسب بپردازيم. در اين ميان، طبيعي است كه گاه به خطا مي رويم؛ از اين رو، چه نيكو است كه با ثبت تجربيات خويش اطلاعات دقيق تري از شخصيت و روحيات فرزندمان به دست آوريم. فرزندِ يكي از انديشمندان مذهبي نقل مي كرد كه پس از مرگ پدر در لوازم شخصي او به مجموعه اي از دفترها و يادداشت ها برخوردم كه نكات دقيق و جالب توجهي از روحيات، عواطف و ابعاد مختلف (مثبت و منفي) من و ديگر خواهران و برادرانم در آن ثبت شده بود و تجربيات مختلفي را كه پدرم در خلال تربيت ما به دست آورده بود - چه موفق و چه ناموفق - در آن دفترها نگاشته بود. آنچه در اين ميان مهم است، پيگيري مستمر و پرهيز از خستگي و بي تفاوتي در شناخت فرزندمان و برنامه ريزي مداوم در تربيت وي است.
حقوق فرزندان و مسئوليت هاي والدين
خداوند سبحان در برابر اعطاي ولايت فرزندان به والدين، مسئوليت هايي ويژه بر دوش آنها نهاده است كه از آنها به حقوق فرزندان تعبير مي شود. امام سجاد عليه السلامدر رساله حقوق كه به تبيين وظايف و مسئوليت هاي مختلف انسان ها مي پردازد، بخش خاصي را به حقوق فرزند اختصاص داده، در عباراتي كوتاه و بسيار پربار چنين مي فرمايد:
امّا حقي كه فرزندت بر تو دارد، آن است كه بداني او از تو و وابسته به تو است؛ خوب و بدش در اين دنيا به تو باز مي گردد و به يقين تو در مقابل ولايتي كه بر او داري مسئول هستي به تربيت نيكوي او بپردازي و به سوي خداوند راهنمايي اش كني. و در انجام وظايف الهي و حقوق خود بر او ياري اش رساني، كه تو در مقابل اين تكليف از پاداش و مجازات برخوردار خواهي بود. پس درباره فرزندت چنان رفتار كن و تلاش نما كه اثري نيكو پس از خود بر جاي گذاري و در مقابل پروردگارت توان پاسخگويي را داشته باشي.1
شگفت آن است كه برخي از خانواده ها نسبت به غذا و پوشاك و سلامتي جسماني فرزندان خويش اهتمام فراوان مي ورزند، ولي به تربيت و دينداري و بيماري هاي روحي و رواني آنها توجهي نمي كنند و به تعبير امام حسن مجتبي عليه السلام: «شگفتا از كسي كه در غذاي جسم خويش انديشه مي كند ولي به غذاي روح خود نمي پردازد». پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله حقوق اساسي فرزندان را در وصيتي به امام علي عليه السلامچنين بر مي شمارد:
اي علي، حق فرزندان بر والدين شان آن است كه نام نيكو بر آنها نهاده و آنان را به حُسن ادب مزين سازند و در محيطي سالم پرورش شان دهند. اي علي، نفرين خداوند بر پدر و مادري كه زمينه نافرماني فرزندان و بي احترامي آنها نسبت به خودشان را فراهم سازند و رحمت الهي بر پدر و مادري كه فرزندان خويش رابر نيكوكاري به والدين ياري رسانند.2
والدين با عمل به چهار توصيه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي توانند زمينه صلاح فرزندان شان را فراهم آورده، از نافرماني آنها و گستاخي شان جلوگيري نمايند:
1. آنچه را كودك در حد توان خود انجام داده است، از او بپذيرند.
2. آنچه انجام آن براي كودك، سنگين و طاقت فرسا است از او نخواهند.
3. او را به گناه و سركشي وادار نكنند.
4. به او دروغ نگويند و در برابر او به اعمال سبك و احمقانه دست نزنند.3
با بررسي آيات و روايات، مي توان اهم حقوق فرزندان يا مسئوليت هاي والدين را در موارد ذيل بر شمرد:
1. نام نيكو:
نخستين حق و يكي از مهم ترين حقوق فرزند آن است كه براي او نام نيكو، با معنا و زيبا انتخاب كنيم؛4 چرا كه نام انسان در روح و روان وي تأثير مي گذارد و مي تواند او را به جانب محتوا و مضمون آن نام سوق دهد. بر همين اساس، آدمي از نام زيبا مسرور گشته، به آن افتخار مي ورزد و از نام بد رنج برده، از آن شرمسار مي گردد.5 حال چه خوب است از ميان نام هاي نيكو، نامي را برگزينيم كه همواره الگويي والا و عيني را در مقابل ما قرار دهد. نام هاي امامان و پيامبران و انسان هاي نيك در پيوند فرزندان مان با آن قهرمانان تاريخ تأثيري فراوان دارد. بر همين اساس، امام حسين بن علي عليهماالسلامبراي تمام فرزندان خويش نام مبارك فاطمه و علي را برگزيده بود تا يادآوري مكرر آنها در عصر غربت آن دو شخصيت بزرگ، زمينه بازتوليد آن قهرمانان را فراهم آورد و افراد و جوامع را از شعاع هاي وجودي شان بهره مند سازد.
2. مهر و محبت:
والدين بايد محبت خويش را به فرزندان شان اظهار نموده و تنها به دوستي قلبي بسنده نكنند؛ زيرا براي كودكان فقط آنچه قابل مشاهده و لمس است معنا و مفهوم مي يابد. محبت هاي والدين بايد در نوازش ها، بوسه ها، آغوش گرفتن ها، تبسم ها و حتي نوع نگاه ها و آهنگ سخنان شان نمود و ظهور داشته باشد. بر همين اساس پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله مي فرمايد: «نگاه محبت آميز پدر به فرزند عبادت محسوب مي شود.» 6 و «هر كس فرزند خويش را ببوسد خداوند براي او ثوابي در نظر مي گيرد و هر كس فرزندش را شاد گرداند، خداوند او را در قيامت شاد مي سازد.»7 امام صادق عليه السلام نيز مي فرمايد: «خداوند بنده اي را به دليل محبت بسيار به فرزندش مورد رحمت خويش قرار مي دهد.»8 همچنين در روايتي ديگر از موسي عليه السلام نقل مي فرمايد كه او از خدا پرسيد: «پروردگارا چه عملي نزد تو نيكوتر است؟» خداوند در پاسخش فرمود: «محبت به كودكان؛ چرا كه من فطرت آنها را بر يگانگي خويش قرار داده ام و لذا اگر آنها را بميرانم از روي رحمتم به بهشت جاي شان دهم.»9
3. محيط سالم:
يكي از نكاتي كه در روايات به آن سفارش بسيار شده، انتخاب محيطي سالم براي رشد كودكان و به حداقل رساندن عوامل منفي تأثيرگذار بر آنها است.10 انتخاب محله مناسب، مدرسه خوب، اطرافيان و دوستان شايسته و... همگي تأثير به سزايي در تربيت فرزندان داشته و از مسئوليت هاي مهم والدين به شمار مي روند. چرا كه محيط گناه آلود، روان را فاسد و مسموم ساخته، خانه دل را تاريك مي نمايد. شايد به همين دليل است كه مسلمان حق ندارد در محيط آلوده اي كه قادر به حفظ دين و عقيده خود در آن نيست، زندگي نمايد و كمترين وظيفه او مهاجرت از آن محيط مسموم است.11
يكي از اموري كه در سالم سازي محيط رشد فرزندان مان تأثير فراوان دارد، آموزش محرم و نامحرم، كنترل معاشرت ها با جنس مخالف و جداسازي بستر خواب فرزندان است. معاشرت مختلط دختران و پسران در مجالس عروسي، ميهماني ها و... تأثير فراواني بر تغيير روحيه ديني و بينش معنوي آنها خواهد گذاشت. اين مسأله در مورد دختران اهميت بيشتري دارد؛ زيرا آنها زودتر از پسران به بلوغ مي رسند. بستر كودكان نيز بايد در شش سالگي از هم جدا شود. رعايت اين اصول به تدريج سبب مي شود هر يك از پسران و دختران، نقش مردانه و زنانه مناسب را يافته و براي دوران بحران زاي بلوغ آماده گردند.
نوه امام رحمه الله عاطفه اشراقي در اين باره خاطره اي شنيدني دارد:
از مسائلي كه امام زياد به آن توجه داشتند، محدود بودن روابط زنان و مردان بود. يادم است كه ده سال بيش نداشتم و با برادرها و پسرخاله هايم بازي مي كردم و در عين حال حجاب نيز به سر داشتم. امام يك روز مرا صدا زد و فرمود: «شما هيچ تفاوتي با خواهرتان نداريد، مگر او با پسرها بازي مي كند كه شما اين كار را مي كنيد.» از آن روز به بعد ديگر من در بازي پسرها شركت نمي كردم.12
محيط دروني خانه نيز بايد از هرگونه عوامل منفي در تربيت فرزندان تهي باشد؛ روابط جنسي والدين به هيچ وجه نبايد در معرض ديد فرزندان قرار گيرد. به تدريج بايد به كودك آموزش داد كه در اطاق خاص خود بخوابد و براي رفتن به اطاق والدين اجازه بگيرد. قرآن كريم نيز در آيه 58 و 59 سوره نور به اين امر تصريح نموده است.13 در روايات حتي از هم بستري در مكاني نزديك به محل خواب نوزادان نيز نهي شده و انجام اين عمل، موجب پيدايش انحرافات جنسي در بزرگسالي آنها شمرده شده است.
4. آموزش قرآن:
در روايات از آموزش قرائت قرآن به عنوان يكي از وظايف والدين در تربيت فرزندان شان ياد شده است.14 بر همين اساس، امام علي عليه السلام به معلمي كه «بسم الله الرحمن الرحيم» را به فرزندان خردسالش آموخته بود، به گنجايش دهان استاد، طلا و جواهر هديه داد. امام حسن عسكري عليه السلام نيز در روايتي ثواب آموزش قرآن به فرزندان را تشكيل دهنده بخش بزرگي از نامه اعمال والدين مي شمارد.15 اين سفارش ها همگي از آن رو است كه قرائت قرآن در جواني موجب آميختگي مفاهيم آسماني آن با روح و روان كودك گشته و ذهن و انديشه وي را قرآني و الهي مي گرداند و در نتيجه، ضمانتي دروني در مقابل انحرافات اخلاقي و اجتماعي بدو مي بخشد.
5. آشناسازي با مفاهيم و معارف اسلامي:
افزون بر قرائت قرآن، بايد معاني، مفاهيم، داستان ها و مثل هاي قرآن را به كودكان مان بياموزيم و در كنار آن با روايات و احاديث معصومين عليهم السلام آشناي شان سازيم و براي لحظه لحظه زندگي الگويي عملي در مقابل چشمان شان قرار دهيم. امام علي عليه السلام در اين باره چنين توصيه مي كند: «از دانش ما به كودكان تان بياموزيد كه خداوند بدين وسيله منافعي به ايشان رساند.»16 امام صادق عليه السلام نيز به شيعيان خويش سفارش مي كند كه نونهالان خود را پيش از آن كه افكار و انديشه هاي انحرافي، گمراه شان سازد، با احاديث اهل بيت آشنا سازند.17
چه نيكو است كه پدران و مادران هر شب و يا دست كم هر هفته در جمع خانواده چند آيه يا حديث و يا برخي اشعار سازنده و داستان هاي مفيد را بخوانند و درباره آن به صحبت بنشينند.
مهم ترين موضوعاتي را كه فرزندان مان بايد با آنها آشنا باشند، مي توان بدين ترتيب فهرست كرد:
- خداشناسي:
معرفي خدا و صفات او، عدالت و حكمت الهي در آفرينش جهان و توضيح درباره بلاها و امتحانات.
- راهنما شناسي:
شناخت پيامبران و فلسفه نبوت و آشنايي با امامان و كاركردهاي آنان.
-معادشناسي:
رستاخيز، حسابرسي، برزخ، قبر، كيفر و پاداش.
- انسان شناسي:
رابطه انسان با خدا و جهان هستي، نظارت خدا بر انسان، خلافت انسان در زمين.18
6. محبت به پيامبر و اهل بيت:
وظايف والدين تنها به آموزش برخي مفاهيم و ايجاد پاره اي از نگرش ها محدود نمي شود، بلكه بر آنها است كه برخي گرايش هاي مثبت را به فرزندان خود القا كنند و در جان هاي شان رسوخ دهند. محبت به خوب ها و خوبي ها و نفرت از بدها و بدي هاايمن سازي قوي و مؤثري در مقابل هرگونه زشتي و گناه بوده، محركي به سوي كمال و ترقي معنوي به شمار مي رود. محبت به معصومين عليهم السلام آنان را به حقايقي عيني و الگوهايي عملي مبدل ساخته، امكان همانند سازي با آنها را فراهم مي آورد. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در روايتي مي فرمايد: «فرزندان خود را بر دوست داشتن پيامبرتان و محبت به اهل بيت او تربيت نماييد.»19
7. آموزش احكام شرعي:
آشنا ساختن كودكان با وظايف و تكاليف شرعي آنها نيز يكي از مسئوليت هاي مهم والدين است كه با نزديك شدن آنها به سن بلوغ، ضرورت بيشتري مي يابد. فرزندان ما بايد پيش از بلوغ به تدريج با احكام مورد نياز همچون طهارت و نجاست، وضو، غسل، نماز، روزه و... آشنا شوند و روش مراجعه به توضيح المسائل را فرابگيرند. همچنين، از خجالت هاي بي مورد در پرسش از مسائل شرعي بپرهيزند.
8. ازدواج به موقع:
يكي از وظايف مهمي كه در روايات بر دوش والدين نهاده شده، پيشگيري از انحرافات جنسي فرزندان است. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله حقوق فرزندان بر والدين را اين گونه مي شمارد: نام نيكو، آموزش هاي لازم و ازدواج به موقع.20 چه نيكو است كه پدران و مادران از يك سو با مراعات نكات تربيتي از بلوغ زودرس فرزندان ـ كه در اثر عوامل مختلفي مانند معاشرت با جنس مخالف، مشاهده فيلم هاي نامناسب، دوستي هاي ناشايست و... پديد مي آيد ـ جلوگيري كنند و از سوي ديگر، با آموزش هاي لازم، سن بلوغ عقلي آنها را پايين آورند و به حد واقعي خويش كه مقارن با بلوغ جنسي است، برسانند. سپس زمينه ازدواجي ساده و پاكيزه را براي آنها فراهم آورند.
1. محدث نورى، مستدرك الوسايل، مؤسسة آل البيت، قم، 1408، ج 11، ص 161؛ ابن شعبه حرانى، تحف العقول، جامعه مدرسين، قم، چاپ دوم، 1363، ص 263.
2. شيخ حرّ عاملى، وسايل الشيعه، دار احياء التراث العربى، بيروت، ج 15، ص 123.
3. محمد تقى فلسفى، پيشين، ج 2، ص 45.
4. شيخ حر عاملى، پيشين، ج 15، ص 122-124.
5. محمد تقى فلسفى، پيشين، ج 2، ص 224 ـ 227.
6. محدث نورى، پيشين، ج 15، ص 169-170.
7. محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 101، ص 99.
8. شيخ حر عاملى، پيشين، ج 15، ص 201.
9. محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 101، ص 97.
10. شيخ حر عاملى، پيشين، ج 15، ص 123.
11. على قائمى، هدايت نوجوانان به سوى نماز، ستاد اقامه نماز، 1373، ص 40.
12. مطهرى، جلوه هاى رفتارى خمينى، ص 153.
13. طبسى، پيشين، ص 154.
14. محمدى رى شهرى، ميزان الحكمة، دار الحديث، ج 4، ص 3679-3680.
15. محدث نورى، پيشين، ج 1، ص 290.
16. رى شهرى، پيشين، ج 4، ص 3680.
17. همان.
18. على قائمى، نگرش و رفتار دينى در دانش آموزان، ص 33.
19.رى شهرى، پيشين، ج 4، ص 3680.
20. همان، ص 3679.
بشري بستان


نوشته شده در   جمعه 9 بهمن 1394    
PDF چاپ چاپ