يکشنبه 17 آذر 1398 | Sunday, 08 December 2019
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : جمعه 18 دي 1394     |     کد : 33469

14) رواق اندیشه : تربيت ديني فرزندان – الف) سن مناسب براي آغاز برنامه هاي تربيتي

چكيده / نوشتاري كه پيش رو داريد، گزارشي اجمالي از فرايند تربيت ديني فرزندان است كه پس از اشاره به ابعاد مختلف دوران كودكي و نوجواني، به بيان حقوق فرزندان، مسئوليت هاي والدين و عوامل دين گريزي جوانان مي پردازد. اميد آن كه نوشته حاضر مورد توجه برنامه ريزان و عموم دست اندركاران تهيه مجموعه هاي تربيتي در صدا و سيما قرار گيرد . واقعيت ها و بايسته ها / يكي از شاخصه هاي نظام هاي ديني توجه به واقعيت ها پيش از بيان مسئوليت ها است. اساسا در ميان نظامهاي تربيتي، آن سيستمي موفق تر است كه ...

14) رواق اندیشه : تربيت ديني فرزندان – الف) سن مناسب براي آغاز برنامه هاي تربيتي
چكيده
نوشتاري كه پيش رو داريد، گزارشي اجمالي از فرايند تربيت ديني فرزندان است كه پس از اشاره به ابعاد مختلف دوران كودكي و نوجواني، به بيان حقوق فرزندان، مسئوليت هاي والدين و عوامل دين گريزي جوانان مي پردازد. اميد آن كه نوشته حاضر مورد توجه برنامه ريزان و عموم دست اندركاران تهيه مجموعه هاي تربيتي در صدا و سيما قرار گيرد.
واقعيت ها و بايسته ها
يكي از شاخصه هاي نظام هاي ديني توجه به واقعيت ها پيش از بيان مسئوليت ها است. اساسا در ميان نظامهاي تربيتي، آن سيستمي موفق تر است كه پيش از بيان «بايدها و نبايدها» به «هست ها و نيست ها» توجه نمايد. بنابراين بر ما لازم است كه با غرايز، روحيات، عواطف، احساسات، نيازها و ابعاد مختلف فرزندان خود آشنا شويم و در همان قالب ها به برنامه ريزي براي تربيت ديني آنهابپردازيم.
الف) سن مناسب براي آغاز برنامه هاي تربيتي
از آنجا كه بنابر مطالعات روان شناختي و آموزه هاي ديني، عوامل مختلف وراثتي و ژنتيكي و حتي محيطي از آغاز شكل گيري نطفه بر انسان تأثير به سزايي دارند، بايد از دوران انتخاب همسر و حتي پيش از آن براي برخورداري فرزندان آينده مان از تربيتي سالم و مناسب، زمينه سازي نماييم.1 بر همين اساس، پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله از ازدواج با همسران ناشايست نهي فرموده و فرزندان به دنيا آمده از آنها را تباه شده و از دست رفته مي شمارد.2 اميرمؤمنان عليه السلام نيز خصلت هاي زشت و زيبا در روح و روان انسان ها را متأثر از شير مادران شان مي داند.3 آزمايش هاي تجربي در اين زمينه نيز اين واقعيت را تأييد مي كند كه انسان از دوران جنيني نسبت به محيط و صداهاي مختلف اطراف خود حساس بوده و به خصوص از مادر و سخنان و روحيات وي تأثير مي پذيرد.4 به همين دليل، در اسلام به پدران سفارش شده است كه از روزي حرام اجتناب ورزند و آداب ويژه اي را به هنگام هم بستري رعايت كنند. به مادران نيز توصيه شده كه در دوران بارداري، مراقب انديشه ها و رفتارهاي خويش بوده، همواره در طهارت جان و پاكيزگي تن و روان تلاش كنند؛ چرا كه از كوزه همان برون تراود كه در او است. پس از ولادت نيز فرزندان به طور مستقيم در معرض برخي آداب و مراسم مذهبي قرار مي گيرند؛5 آدابي مانند خواندن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ كه در روايات به عنوان پناهي در برابر وسوسه هاي شيطاني شمرده شده است؛ كام گرفتن كودك با تربت امام حسين عليه السلام؛ انجام غسل ولادت؛ ختنه كردن؛ عقيقه كردن؛ صدقه دادن به وزن موي سر كودك از طلا يا نقره و به وزن بدنش از خرما و ... . امروزه از نظر علمي نيز تأثير بسياري از اين اعمال بر آينده كودك غيرقابل انكار است.6 با اين حال، بديهي است كه فرزندان را نمي توان از آغاز تولد به طور مستقيم مورد تعليم و تربيت قرار داد و ناچار بايد منتظر پيدايش زمينه هاي يادگيري و تربيت پذيري در آنها بود. در اين باره كه آموزش و پرورش ديني فرزندان را از چه سني بايد آغاز كرد، ميان دانشمندان و كارشناسان امور تربيتي اختلاف نظر است. برخي با هرگونه تعليم و تربيت مذهبي تا پيش از بلوغ مخالفند، ولي عده اي ديگر با تأكيد بر آمادگي و استعداد اطفال براي تربيت پذيري، بر اين باورند كه مي توان برخي معلومات ديني را به طور ساده و قابل فهم به آنها عرضه نمود و با تلقين، آنها را در اين فضاي مقدس قرار داد.7 جان لاك از انديشمندان غربي نيز معتقد است كه تربيت ديني را بايد از كودكي آغاز كرد. وي مي گويد: «انديشه خدا را از همان آغاز كودكي مي توان در نهاد فرزندان مان جاي داده، عشق و احترام به خدا را در روان شان بدميم.»8
به نظر مي رسد براي يافتن سن مناسب براي آغاز برنامه هاي تربيتي بايد سن طبيعي گرايش فرزندان به دين و مذهب را شناخت. بررسي هاي روان كاوان نشان مي دهد كه آغاز پيدايش حس مذهبي در كودكان به ماه هاي قبل از چهارسالگي بازمي گردد و حتي گاه در حدود 2 تا 3 سالگي ظاهر مي شود. كودكان از سه سالگي، علاقه بسيار به دعا و سرودهاي مذهبي داشته، از تكرار و خواندن دعاهاي دسته جمعي، لذت بسيار مي برند. از حدود 4 سالگي، كنجكاوي سراسر وجود كودك را فرامي گيرد و درباره حقايق مختلف جهان و از همه مهم تر آفريدگار جهان مي پرسد. اين مرحله، سن طبيعي كودك براي پذيرش مفهوم خداوند است. كودك چهارساله، پدر خود را به بزرگي و اهميت خدا مي داند و تلقي او از خدا همچون پدر، ولي بزرگ تر است. او حتي گاه خدا را همچو عضوي از خانواده به حساب مي آورد. احساس مذهبي با رشد و افزايش سن كودك آشكارتر مي شود و در شش سالگي به روشني مي توان تظاهر به رفتارهاي مذهبي را در كودكان مشاهده كرد. يك كودك شش ساله با علاقه تمام درباره خدا پرسش نموده، خواستار آشنايي و صحبت با او است و درخواست هاي غالبا مادي خويش همچون اسباب بازي، خوراك و پوشاك را با او در ميان مي گذارد. به تدريج در سن هفت سالگي، خدا را مقامي قدرتمند و بالاتر از والدين مي شناسد.9 بر همين اساس، امام باقر عليه السلام در حديثي مفصل به تشريح وظايف اوليا در تربيت ايماني فرزندان از سن سه سالگي مي پردازد:
در سه سالگي كلمه توحيد «لا اله الا الله» را به كودك بياموزيد و در چهارسالگي با نبوت پيامبر اسلام آشنايش سازيد و در پنج سالگي رويش را به قبله كنيد و سجده بر زمين را يادش دهيد. در شش سالگي ركوع و سجود را به شيوه صحيح به او بياموزيد و در هفت سالگي وضو و نماز را به طور كامل آموزش دهيد.10
بر اساس اين حديث شريف، كودك را بايد در سه سالگي با خداوند، در چهارسالگي با نبوت و در پنج و شش سالگي با پرستش به شيوه هاي مختلف آشنا ساخت، تا آن كه در هفت سالگي بتوان مجموعه نماز را به عنوان نمادي از كل دين و به تعبير روايات ستون دين به او القاء نمود.
نكته مهم ديگر در اين ميان توجه به پرسش هاي ديني كودكان است. آنها بر مبناي سير پيش گفته به پرسش درباره مذهب و موضوعات ديني پرداخته، بر حسب درك و فهم خود، سؤالات متفاوتي از اطرافيان مي پرسند. در شش سال اول درباره منشأ و علت اشياء سؤال مي كنند: من از كجا آمده ام؟ آسمان را كه درست كرده است؟ و... . در سن 7 تا 10 سالگي سؤال هايي عميق تر مي پرسند و خواهان پاسخ هايي مستدل تر هستند: چرا خدا ديده نمي شود؟ چگونه خداوند در همه جا حضور دارد؟ خدا چيست؟ انسان ها چطور در قيامت دوباره زنده مي شوند؟ در سنين نوجواني به دليل افزايش آگاهي ها و معلومات بر دامنه و عمق سؤالات افزوده مي شود. اگر مباني اعتقادي در سال هاي پيش در ذهن شان جاي گرفته باشد، پاسخ به سؤالات بعدي آسان تر خواهد بود؛ زيرا پاسخ هايي كه در سنين قبل شنيده اند، فضايي اعتقادي در ذهن شان ترسيم نموده و در آن فضا به انديشه و پرسش مي پردازند.
در اين سنين سه گونه احساس در رابطه با مذهب براي فرزندان مان پديد مي آيد:
1. رشد و گسترش و تقويت حس مذهبي و علاقه مندي به دين؛
2. پيدايش ترديد در آموخته هاي پيشين؛
3. پيدايش سؤالات متعدد و برخاسته از آن ترديدها.
نكته درخور توجه در اين زمينه آن است كه فرزندان در اين سنين، به علت غرور نوجواني، گاه از طرح همه سؤالات خويش پرهيز دارند و همچنين به دليل رشد عقلانيت و قوه استدلال شان به هر پاسخي راضي نمي شوند؛ لذا بر ما است كه مستقيم و غيرمستقيم، آنان را به سخن آورده و سپس پرسش هاي شان را مستدل و منطقي و در حد فهم و درك شان پاسخ دهيم.11
1. على قائمى، نگرش و رفتار دينى در دانش آموزان، انتشارات اميرى، تهران، 1374، ص 83.
2. محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، مؤسسة الوفا، بيروت، 1983، ج 100، ص 236-237.
3. محمد بن يعقوب كلينى، فروع كافى، دار الكتب الاسلامية، چاپ سوم، 1367، ج 6، ص 44.
4. غلامعلى افروز، روش هاى پرورش احساس مذهبى «نماز» در كودكان و نوجوانان، انجمن اوليا و مربيان، تهران، 1376،ص 23.
5. على قائمى، پيشين، ص 83.
6. على قائمى، پرورش مذهبى و اخلاقى كودكان، انتشارات اميرى، تهران، 1364، ص 109.
7. كريمى نيا، الگوهاى تربيت اجتماعى، انتشارات پيام مهدى، قم، 1377، ص 212 و 213.
8. على قائمى ، نگرش و رفتار دينى در دانش آموزان، ص 84.
9. على قائمى، پرورش مذهبى و اخلاقى كودكان، ص 32 و 34.
10. محمد تقى فلسفى، گفتار فلسفى كودك، هيئت نشر معارف اسلامى، تهران، 1352، ص 198 و 199.
11. على قائمى، پيشين، ص 36 ـ 38.
بشري بستان


نوشته شده در   جمعه 18 دي 1394    
PDF چاپ چاپ