جمعه 9 اسفند 1398 | Friday, 28 February 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : جمعه 12 ارديبهشت 1393     |     کد : 27596

10) رواق اندیشه ؛ دنيا گرايي و دنيا گريزي از ديدگاه قرآن 1

چكيده / آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم ، از يك سو به نكوهش دنيا پرداخته و از ديگرسو نظام عالَم را به حق دانسته و گاه بر بهره گيري از آن تأكيد ورزيده اند . نويسنده در اين نوشتار در پي آن است كه نگاهي گذرا به اين موضوع بياندازد و دنياي مذموم و نكوهيده را از دنياي ممدوح و ستوده بازشناسد . واژه «دنيا» مؤنث أدني است. اگر اصل آن را «دنائت» بگيريم ، به معناي پست تر ، و اگر اصل آن را «دنّو» بدانيم، به معناي نزديك تر است. اين كلمه هميشه وصف است ، ...

10) رواق اندیشه ؛ دنيا گرايي و دنيا گريزي از ديدگاه قرآن 1
چكيده
آيات قرآن كريم و احاديث پيشوايان معصوم ، از يك سو به نكوهش دنيا پرداخته و از ديگرسو نظام عالَم را به حق دانسته و گاه بر بهره گيري از آن تأكيد ورزيده اند . نويسنده در اين نوشتار در پي آن است كه نگاهي گذرا به اين موضوع بياندازد و دنياي مذموم و نكوهيده را از دنياي ممدوح و ستوده بازشناسد.
واژه «دنيا» مؤنث أدني است. اگر اصل آن را «دنائت» بگيريم، به معناي پست تر ، و اگر اصل آن را «دنّو» بدانيم، به معناي نزديك تر است. اين كلمه هميشه وصف است، خواه موصوفش در كلام باشد مانند «الحيوة الدنيا» يا نباشد مانند «لهم في الدنيا خزي».
اين واژه يكصد و پانزده بار در قرآن مجيد تكرار شده است و در همه موارد صفت زندگي كنوني است، مگر در چهار جا كه در يك مورد به عنوان صفت عُدْوه(= حاشيه و كنار بيابان)1 و در سه مورد ديگر2 صفت آسمان قرار گرفته است.
1- سوره انفال، آيه 42.
2- سوره صافات، آيه 6؛ سوره فصلت، آيه 12، و سوره ملك، آيه 5.
سرزنش دنيا و حقّانيت موجودات مادي
قرآن كريم در آيات فراواني دنيا را به شدت سرزنش كرده و از آن به عنوان يك زندگاني فاني و ناپايدار ياد كرده است.1 در عين حال، اين كتاب الهي، آسمان و زمين و كوه و دريا و صحرا و نبات و حيوان و انسان را با همه نظام ها و حركت هايي كه دارند باطل نمي شمارد، بلكه برعكس، اين نظام را نظام راستين و حق مي داند.2 از همين رو خداي متعال به موجودات و مخلوقات عالم از جماد و نبات و حيوان گرفته تا خورشيد و ماه و شب و روز3 سوگند ياد مي كند و اين نشان دهنده ارزش و اعتباري است كه خدا براي آنها قايل است.
اساسا بدبيني به آفرينش و نظام هستي با هسته مركزي اسلام كه توحيد است، سازگار نيست. اين گونه نظريه ها يا بر ماترياليسم و انكار مبدأ حكيم مبتني است و يا براساس اعتقاد به ثنويّت است. امّا در ديني كه براساس توحيد و اعتقاد به خداي دانا و توانا و حكيم بنا شده است جايي براي اين افكار باقي نمي ماند. آنچه به عنوان فنا و زوال دنيا و تشبيه آن به گياهي كه در اثر باران از زمين سر مي زند و رشد مي كند و سپس زرد و خشك مي گردد و تدريجا از بين مي رود در قرآن آمده، در حقيقت براي بالا بردن ارزش انسان است، كه نبايد منتهاي آرزوي خود را امور مادي قرار دهد و هرگز نمي خواهد كه دنيا را در ذات خودش شرّ و زشت معرفي كند.4
1- سوره كهف، آيه 46.
2- سوره ص، آيه 27 و سوره ابراهيم آيه 19.
3- سوره تين، آيات 1 تا 3؛ سوره عاديات، آيات 1 و 2؛ سوره شمس، آيات 1 و 2 و سوره ليل، آيات 1 و 2.
4- مرتضى مطهرى، بيست گفتار، ص 240.
بررسي و نقد آراء و تفاسير مختلف درباره دنيا
برخي معتقدند كه عالم دنيا بالذّات عالم شرّ و فساد و تباهي است. اينها به تمام دنيا با نظر بدبيني نگاه مي كنند و راه حلّي هم براي سعادت بشر و نجات او از بدبختي ندارند مگر احيانا پوچ گرايي و در نهايت خودكشي.
اين قول مستلزم هدفمند نبودن جهان هستي است و اثبات وجود آفريننده اي حكيم در رأس هرم هستي كه مورد اعتقاد اديان توحيدي است، چنين چيزي را رد مي كند. «الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ1؛ او همان كسي است كه هر چه را آفريد نيكو آفريد.»
برخي ديگر بر اين باورند كه خود دنيا بد نيست وگرنه خدا آن را نمي آفريد، ولي علاقه و محبت به آن بد است. اين تفسير خيلي شايع است و مطابق آن سعادت بشر در مبارزه با اين علايق و اميال و زدودن ريشه آنها است.
در نقد اين ديدگاه مي توان گفت كه اولاً: اين علايق و اميال فطري كه در روح انسان است، از آن جهت كه فطري است و روان شناسي جديد هم آن را تأييد مي كند، قابل ريشه كن كردن نيست و حداكثر اين است كه در اثر رياضت ها پس رانده شده و به ضمير ناخودآگاه مي رود ولي بعدا به صورت خطرناكي از مجراي ديگري ظهور و بروز مي كند و باعث بيماري هاي روحي و عصبي مي شود.2
ثانيا: قرآن كريم همين محبّت ها را به عنوان نشان هاي حكمت پروردگار ذكر مي كند. مثلاً در سوره روم در كنار ذكر خلقت بشر و خواب و بعضي چيزهاي ديگر به عنوان نشانه هاي تدبير خداوند، مي فرمايد:
وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ3
يكي از نشانه هاي پروردگار اين است كه همسراني از جنس خودتان براي شما آفريد تا در كنار آنها آرام گيريد و در ميانتان دوستي و مهرباني به وجود آورد، و در اين حقيقت نشانه ها از تدبير و حكمت پروردگار است براي آنها كه مي انديشند.
علاقه به دنيا مظاهر فراواني دارد مانند علاقه به فرزند، علاقه به پدر و مادر، علاقه به همسر، علاقه به مال و ثروت، علاقه به احترام و محبوبيت. اگر اين علايق نبود، نه نسل ادامه پيدامي كرد، نه زندگي و تمدن پيش مي رفت و نه حركت و جنبشي بود؛ بلكه بشري در روي زمين باقي نمي ماند. از همين رو است كه در آيه فوق دوست داشتن همسر را يكي از نشانه هاي حكمت پروردگار ذكر مي كند.
1- سوره سجده، آيه 7.
2- گرچه امروزه نظريه فرويد در مجموع رد شده است ولى اين قسمت آن هم چنان مورد قبول بسيارى از روان شناسان است.
3- سوره روم، آيه 21.
حسين فقيه


نوشته شده در   جمعه 12 ارديبهشت 1393    
PDF چاپ چاپ