شنبه 16 فروردين 1399 | Saturday, 04 April 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : جمعه 10 آبان 1392     |     کد : 25218

فصل سوم : بازتاب تفكر عثمانى در كوفه 2 ؛ نُمود تفكر عثمانى در نامه هاى ارسالى به امام حسين(ع)

تفكر عثمانى را از نامه هاى ارسالى براى امام حسين(عليه السلام) نيز مى توان دريافت. شايد اين سؤال به نظر رسد كه نويسندگان نامه ها از چه جايگاهى در اين موضوع برخوردارند؟ به عبارت ديگر، قرار گرفتن نام اشراف كوفه ـ چون شبث ابن ربعى و حجار بن ابجر و اسماء بن خارجه و عمرو بن حجاج زبيدى و ... ـ در كنار نام سليمان بن صرد و مسلم بن عوسجه و حبيب بن مظاهر كه براى امام نامه نوشتند، چگونه قابل توجيه است و آيا مى توان اين دو گروه را از يك حزب سياسى در كوفه دانست؟

فصل سوم : بازتاب تفكر عثمانى در كوفه 2 ؛ نُمود تفكر عثمانى در نامه هاى ارسالى به امام حسين(ع)
تفكر عثمانى را از نامه هاى ارسالى براى امام حسين(عليه السلام) نيز مى توان دريافت. شايد اين سؤال به نظر رسد كه نويسندگان نامه ها از چه جايگاهى در اين موضوع برخوردارند؟ به عبارت ديگر، قرار گرفتن نام اشراف كوفه ـ چون شبث ابن ربعى و حجار بن ابجر و اسماء بن خارجه و عمرو بن حجاج زبيدى و ... ـ در كنار نام سليمان بن صرد و مسلم بن عوسجه و حبيب بن مظاهر كه براى امام نامه نوشتند، چگونه قابل توجيه است و آيا مى توان اين دو گروه را از يك حزب سياسى در كوفه دانست؟
به نظر مى رسد كه در اين باره هنوز تأمل و دقت لازم صورت نگرفته است. در تحقيق اين موضوع مواردى از قبيل نويسندگان نامه ها; متن نامه ها و برخورد امام با آنان، بايد مورد بررسى قرار گيرد.
الف ـ نويسندگان نامه ها

منابع تاريخى كه تاريخچه مواضع سياسى نويسندگان نامه ها را تا اندازه اى ـ هر چند خيلى مختصر ـ بيان كرده، حاكى از آن است كه نبايد اين افراد را از نظر تفكر سياسى و مذهبى يكى دانست. شايد پذيرش اين ادعا در مرحله نخست اندكى دشوار باشد، اما چنانچه به ملاك ها و مشخصه هايى كه پيش از اين براى مذهب عثمانى بيان كرديم و نيز شرح حال آنان توجه شود صحت اين ادعا روشن مى شود.
بر اساس نصوص تاريخى، نبايد از نظر سياسى ـ مذهبى سليمان و پيروان او را در حزب اشراف كوفه قرار داد; زيرا سليمان و مسيِّب بن نَجْبَه و حبيب بن مظاهر و رفاعة بن شدّاد و عبدالله بن وال در نامه اى كه به امام نوشتند، خود را چنين معرفى كرده اند: «و جماعة شيعته من المؤمنين». در نامه اى هم كه پس از آن نوشتند، همين عنوان در صدر آن آمده است ([10])، اما در باره ى اشراف كوفه:
اولا، هيچ سندى نيست كه نشان دهد آنان در خانه سليمان اجتماع كرده باشند (همانند شيعيانى كه يا در كربلا حاضر و شهيد شدند; مانند حبيب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه و عابس بن شبيب شاكرى، و يا از گروه توابين شدند; مانند عبدالله بن وال كه نامه كوفيان را براى امام رساند ([11]) و مُسيِّب بن نَجْبَه ([12])، و يا از ياران مختار; مانند رفاعة بن شدّاد ([13]) و عباس (عياش) بن جعده ى جَدلى ([14]).) و حتى با توجه به اين كه بزرگان شيعه آن جا اجتماع كردند، به جا بود اين افراد نيز كه از بزرگان قوم بودند در يك انجمن گرد هم آمده، همان نامه اى را امضا مى كردند كه بزرگان شيعه آن را نوشته و امضا نموده بودند. و اين شاهدى است بر اين كه حزب اين افراد غير از گروه سليمان بوده است.
ثانياً; اين گروه آخرين كسانى بودند كه نامه نوشتند و اين تأخير خود قابل تأمل است و نشانى از عدم اعتقاد اين گروه به حركت امام به سوى كوفه دارد; چنانچه از متن نامه آنان كه در پى مى آيد آشكار است. شاهد اين مطلب اين كه عمر بن سعد براى شانه خالى كردن از پذيرش مسؤوليت سپاه كوفه براى اعزام به كربلا، تنها از اشراف كوفه نام مى برد. سليمان به لحاظ صحابى بودن و سابقه تاريخى، شخصيت ناشناخته اى در نزد عمر بن سعد و كوفيان نبود. اشراف كوفه، حتى زمانى كه هنوز از ابن زياد و تهديد و تطميع هاى او در كوفه خبرى نبود، حاضر نشدند با نماينده ى رسمى امام، يعنى مسلم بن عقيل بيعت كنند; با اين كه شيعيان بلافاصله با او بيعت كردند.
ثالثاً; اشراف كوفه نام هاى خود را مخفى نگه داشتند و در نامه قيد نكردند.
ممكن است تصور شود كه چون گروه گروه نامه مى نوشته اند، نمى توان به اين نكته كه چرا با بزرگان شيعه يك نامه مشترك ننوشتند و در يك انجمن گرد نيامدند، خيلى اهميت داد اما اين توجيه قابل قبول نيست زيرا:
اولا; از نظر سياسى اگر چنين توجيهى صحيح باشد، پس چرا بزرگان شيعه كه از نظر تشيع هيچ شبهه اى درباره ى آنان نسيت، جدا از هم نامه ننوشتند؟
ثانياً; چرا اسامى خود را در نامه قيد نكردند; با اين كه رسم بر اين است كه شخصى كه نامه مى نويسد، اسم خود را قيد مى كند. اگر اين عمل با احتياط و مخفى كارى در چنين شرايطى توجيه شود، بايد ديد كه چرا بزرگان شيعه چنين نكردند؟! علاوه بر اينكه دعوت براى انجام يك كار بزرگ، با اسامى مخفى ـ آن هم با توجه به عدم اعتمادى كه نسبت به كوفيان بود و استنكاف امام از پاسخ دادن به نامه ها ـ نمى تواند موضوع احتياط را به خوبى توجيه كند. از اين رو، امام از نامه رسان پرسيد كه اين نامه را چه افرادى نوشته اند. ([15]) آنان با اين كار، دو روى سكه را براى خود حفظ كرده بودند; اگر امام به كوفه مى آمد و پيروز مى شد، راه اشكال و ايراد را از طرف امام و مردم كوفه بر خود مسدود كرده بودند، و چنانچه قيام به شكست مى انجاميد، دليل و مدركى از خود بر جاى نگذاشته بودند تا با استناد بدان از طرف حاكمان بنى اميه بازخواست شوند. شايد به همين دليل امام حسين (عليه السلام) در كربلا وقتى اين افراد را مورد خطاب قرار داد كه «مگر شما نبوديد كه نامه نوشتيد» و آنان انكار كردند، آن حضرت نامه آنان را حاضر نكرد; زيرا نامه بى نام و نشان را به راحتى مى توانستند انكار كنند.
ثالثاً; چرا بايد با توجه به موقعيت بالايى كه داشتند و از اشراف كوفه به حساب مى آمدند، آخرين كسانى باشند كه براى امام نامه بنويسند؟
مجموعه اين سؤالات ما را بر آن مى دارد كه اشراف كوفه را از نظر سياسى، گروهى جداى از شيعيان و حزبى در مقابل آنان بشماريم. تصريح مورخان و محدثان به گرايش و عثمانى اغلب اشراف كوفه و رفتارشناسى سياسى آنان در جهت گيرى و سمت و سوى اين تفكر سياسى، مذهبى چنانچه پيش از اين بيان كرديم، تأييدى بر اين سخن است. وقتى اشراف كوفه به نيروهاى مصعب پيوستند، شعار آنان «يا لثارات عثمان» بود. به همين دليل رفاعة بن شداد كه منصب امام جماعت آنان را داشت، وقتى اين را شنيد خود را از آنان كنار كشيد و گفت: «مرا با عثمان چه كار؟! با كسانى كه بر عقيده ى عثمان هستند نخواهم بود.» ([16]) جالب توجه اين كه سليمان به بزرگان شيعه كه قيام توابين را سازماندهى و رهبرى مى كردند، قاتلين اصلى امام حسين(عليه السلام) و اصحابش را اشراف كوفه و عرف ([17]) معرفى كرد. ([18])
تنها نقطه ابهامى كه در باره ى سليمان و پيروان او هست و تا اندازه اى بدون پاسخ باقى مانده، عملكرد آنان در قيام مسلم در كوفه و تنها گذاشتن او است. تحليل هاى مختلفى در اين باره ارائه شده است كه به نظر نمى تواند پاسخ صحيح و يا جامعى به اين ابهام و سؤال پيچيده ى تاريخى باشد. آنان گرچه به هر دليل تاريخى كه بر ما پوشيده است، خود را گناهكار مى دانستند، اما از اين نكته نيز نبايد غفلت كرد كه بيش تر رهبران شيعه كه نامه سليمان را امضا كردند و با مسلم نيز بيعت نمودند، به طرق مختلف كه بر ما پوشيده است خود را به امام رسانده، در كربلا به شهادت رسيدند و بدين وسيله بر عهد خود پايبند ماندند و هيچ گونه خدعه و نيرنگى در كار آنان نبود; مانند حبيب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه، ابو ثمامه صائدى ـ (مسئول تداركات و گرفتن وجوهات براى خريد اسلحه و آذوقه) ، عابس بن شبيب شاكرى، عبدالله بن سبع همدانى، سعيد بن عبدالله حنفى، قيس بن مسهَّر صيداوى و نافع بن هلال به همراه چهار نفر ديگر.
عموم شيعيان كوفه نيز توسط ابن زياد، در نخيله همانند زندانى تحت نظر قرار گرفتند تا كسى به امام ملحق نشود و خود ابن زياد تا روز يازدهم محرم در آن جا ماند و به جاى خود عمرو بن حريث را در كوفه گماشت. ([19]) با اين حال، يكى از آنان به نام عمار بن ابى سلامه دالانى تلاش كرد تا به شكلى ابن زياد را در نخيله به قتل رساند، ولى موفق نشد و تنها توانست از آن جا فرار كند و خود را به كربلا برساند و در كنار امام به شهادت رسد. ([20])
در شب عاشورا پس از سخنان امام و بنى هاشم، اولين كسانى كه پاسخ مثبت به امام دادند، كسانى بودند كه براى امام نامه نوشته بودند; مانند مسلم بن عوسجه و سعيد بن عبدالله حنفى. ([21]) شايد اين پيشى گرفتن در اظهار پايبندى به امام، خود اشاره اى به اظهار پايبندى به نامه هايى بود كه نوشته بودند.
ب ـ متن نامه ها
محتواى نامه ها نيز بيانگر بى اعتقادى اشراف به حركت امام حسين(عليه السلام)است. با مقايسه مضمون نامه هاى شيعيان با نامه اشراف كوفه، تفاوت بينشى اين گروه ها مشخص مى شود. در متن نامه سليمان نكاتى بيان شده كه گوياى بخشى از اعتقادات تشيع مذهبى است. براى نمونه، نامه با اظهار خرسندى از مرگ معاويه و سپاس خدا آغاز شده و آن گاه از معاويه به عنوان دشمن ستمگر امام و غصب كننده ى حق اميرالمؤمنين(عليه السلام)، اظهار برائت و بيزارى شده و جايگاه او را در جهنم دانسته اند. آنان در ادامه اضافه كرده اند كه امامى ندارند و كسى را به عنوان خليفه و پيشوا جز امام حسين(عليه السلام) نمى شناسند. در پايان نيز با سلام بر امام و اميرالمؤمنين(عليه السلام) و امام حسن مجتبى(عليه السلام) خط سياسى ـ مذهبى خود را معين كرده اند. ([22]) در نامه ديگر مى گويند كه هيچ كس را جز امام قبول ندارند و به كس ديگرى نظر ندارند. ([23]) اما در نامه اشرافْ خطاب به امام، هيچ گونه اثرى از اين مطالب ديده نمى شود و با عبارتى نه چندان قوى به امام مى گويند كه «اگر مى خواهى، بيا»!
ج ـ برخورد امام با دو گروه شيعيان و اشراف (نويسندگان نامه ها)
از شواهد و قرائن بر مى آيد كه امام نيز با گروه سليمان و اشراف كوفه برخورد يكسانى نداشته و توجه امام به گروه سليمان بوده است. شاهد اين مطلب اين كه وقتى امام به منزلگاه حاجر رسيد، نامه اى براى كوفيان نوشت ([24]) و بنا بر نقل خوارزمى، تنها گروه اول ـ يعنى سليمان و شيعيان ـ را مورد خطاب قرار داد و از اشراف هيچ نامى نبرد. ([25]) همچنين وقتى امام در ميانه راه با عبيدالله بن حر جُعْفى ديدار كرد، با اشاره به نامه مسلم مبنى بر بيعت و هواخواهى اهل كوفه از ايشان، فرمود كه «...اما من چنين نمى پندارم; چون آنان ([26]) بر قتل پسر عمويم مسلم و شيعيانش، عبيدالله بن زياد را يارى رساندند; چرا كه اين افراد با يزيد بيعت كرده بودند.» ([27]) آن حضرت در شب عاشورا نيز افشا و اعلام نمود كه نامه نوشتن اين افراد براى آن حضرت جز، مكر و حيله و براى نزديك شدن به بنى اميه نبوده است. ([28]) بنابراين، معلوم مى شود كه امام در نامه اشراف ارزشى نديده و از بيعت آنان با يزيد اطلاع داشته است.
عملكرد امام در كربلا نيز در خور توجه است; آن حضرت در آن جا و در برابر عمر بن سعد و سپاه او، تنها از اشراف كوفه نام برد و خطاب به آنان فرمود: «مگر شما نبوديد كه براى من نامه نوشتيد و از من براى آمدن به كوفه دعوت كرديد؟!» جاى سؤال است كه چرا امام وقتى مى خواهد نامه بنويسد، شيعيان را مورد خطاب قرار مى دهد كه من در راهم و عازم كوفه هستم، اما در كربلا كه سپاه عمر بن سعد در برابر او قرار گرفته، تنها از نام اشراف كوفه پرده برمى دارد و نام آنان را فاش مى كند و هيچ نامى از سليمان و ديگران نمى آورَد؟!
ممكن است تصور شود كه تصريح به نام اين افراد، به دليل رويارو قرار گرفتن آنان با امام بوده است، اما چنين نيست; زيرا اگر از منظر امام كسانى مانند سليمان و ديگر سران شيعه با اشراف كوفه از نظر خيانت به امام يكسان بودند، به جا بود كه امام همچنان كه از نام اشراف پرده برداشت و آنان را مفتضح نمود، از سليمان و ديگران نيز نام مى برد. دست كم جا داشت كه براى تأييد صحبت خود از آنان نام برد. اما به نظر ما امام بسيار حساب شده عمل كرده و با توجه به گناه و كوتاهى سليمان و شيعيان، آنان را كاملا از اشراف كوفه جدا دانسته است; زيرا آن حضرت به خوبى مى دانست كه به يقين اگر اسمى از سليمان و ياران او ([29]) ببرد، وقتى سپاه ابن زياد به كوفه باز گردند، به دنبال آنان خواهند رفت و پس از دستگيرى، آنان را به قتل خواهند رساند. شاهد اين مطلب اين كه وقتى قيس بن مسهر صيداوى دستگير شد، ابن زياد تلاش بسيارى كرد تا او نام افراد مذكور در نامه امام را افشا كند، ولى او چنين نكرد ([30]) و ابن زياد هرگز به نام اين افراد پى نبرد; به طورى كه پس از حادثه كربلا به عمرو بن حريث گفت: «من از اين ترابيه وحشت و واهمه دارم، اما در كوفه كسى از آنان را نمى شناسم. ([31])»
بنابراين، امام با پرده پوشى بر نام شيعيان، در فكر حفظ جان آنان بوده و اين خود كمال رأفت و مهربانى و در عين حال عظمت بُعد سياسى امام را ترسيم مى كند. در مقابل، از آن جا كه اشراف كوفه از نظر فكرى با امام نبودند، براى افشاى خيانتشان نام آنان را بيان كرد تا با اين عمل آنان را خوار كرده، زمينه اى براى افشاى ماهيت آنان بسازد. البته اين سؤال قابل طرح است كه آيا واقعاً ابن زياد از نامه نوشتن اشراف كوفه به امام اطلاع نداشته و يا اطلاع نيافته است؟! به نظر مى رسد كه آنان از اين موضوع اطلاع داشته اند; زيرا وقتى كه عمر بن سعد از آنان خواست تا به نزد امام رفته و از او سؤال كنند كه به چه منظورى به سوى كوفه آمده است، هر يك به دليل نامه نوشتن به امام بهانه آورند و از ديدار با امام طفره رفتند. ([32]) به يقين اين گزارش ها به ابن زياد مى رسيد. پس چرا پس از كربلا نسبت به اين افراد عكس العملى از خود نشان نداد; با اين كه به شدت به دنبال شناسايى و دستگيرى نويسندگان نامه بود؟! به عكس، جوايزى نيز به آنان داد. ([33]) شايد اين به خاطر ادامه نياز ابن زياد به اشراف بوده باشد. شايد هم همان گونه كه امام در شب عاشورا افشا و اعلام نمود، نامه نوشتن اين افراد براى آن حضرت، جز مكر و حيله و براى نزديك شدن به بنى اميه نبوده است. ([34]) در گفتوگويى كه عمر بن سعد در كربلا با امام داشت به اين مطلب اشاره شد و امام اين واقعيت را تأييد كرد. ([35])
زندگى سياسى ـ مذهبى اشراف و حوادث پس از كربلا، مؤيد عملكرد پيشين آنان و مبيّن اين نكته است كه اشراف را از نظر فكرى بايد از شيعيان جدا دانست و نامه نوشتن آنان نمى تواند سرپوشى بر تضاد فكرى آنان با شيعيان كوفه باشد، بلكه يا بايد حمل بر موقعيت سنجى آنان شود و يا با توجه به توضيحاتى كه بيان شد، حمل بر خدعه و نيرنگ و قسمتى از برنامه بنى اميه.
وقتى نافع بن هلال از كوفه به امام پيوست و امام از اوضاع كوفه پرسيد، او خبر داد كه مبالغ هنگفتى به عنوان رشوه گرفته اند و تنها به جهت خدمت به حاكمان اموى براى شما نامه نوشتند. ([36]) پيش از اين، مغيره از همين راه آنان را براى پذيرش ولايتعهدى و خلافت يزيد راضى كرده بود در حالى كه سران شيعه و حتى غير شيعه به شدت با خلافت يزيد مخالف بودند.
با توجه به سخن امام در اين زمينه، و گزارش بلاذرى آيا مى توان اين فرضيه را بيش تر احتمال داد كه دعوت اشراف كوفه قسمتى از برنامه بنى اميه در جهت سركوب بقاياى شيعه به رهبرى امام حسين(عليه السلام) بوده است؟!
پى ‏نوشتها
[10]. تاريخ طبرى، ج 4، ص 261 و 262.
[11]. همان، ج 4، ص 262.
[12]. همان، ج 4، ص 265.
[13]. همان، ج 4، ص 275 و 541.
[14]. همان، ج 4، ص 523.
[15]. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 283.
[16]. تاريخ طبرى، ج 4، ص 524; انساب الاشراف، ج 5، ص 232.
[17]. عَريف به افرادى اطلاق مى شد كه بزرگ يك قبيله و يا گروهى بودند و كار آنان همانند نقيب و نُقَبا بود.
[18]. تاريخ طبرى، ج 4، ص 432.
[19]. انساب الاشراف، ج 6، ص 364.
[20]. همان، ج 3، ص 388.
[21]. همان، ج 3، ص 393.
[22]. تاريخ طبرى، ج 4، صص 261 ـ 262.
[23]. همان، ج 4، ص 262.
[24]. همان، ج 4، ص 297.
[25]. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 334. خوارزمى نوشتن اين نامه را در زمان ورود به كربلا نقل كرده است كه به نظر مى رسد روايت طبرى صحيح باشد; چرا كه بخشى از سخنرانى امام براى سپاه حر در منزلگاه «البيضة» به اشتباه در اين نامه آمده است.
[26]. به يقين منظور اشراف كوفه و كسانى كه در جبهه اموى ظاهر شدند.
[27]. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 325.
[28]. انساب الاشراف، ج 3، ص 393.
[29]. كه البته تعدادى از آنان در آن موقع در كنار امام بودند و خود را به او رساندند.
[30]. مقتل خوارزمى، ج 1، ص 336.
[31]. همان، ج 2، ص 203.
[32]. تاريخ طبرى، ج 4، ص 310; مقتل خوارزمى، ج 1، ص 341.
[33]. همان، ج 4، ص 359; فتوح البلدان، ج 1، ص 305.
[34]. انساب الاشراف، ج 3، ص 393.
[35]. «من خادعنا فى الله انخدعنا له» تذكرة الخواص، ص 248.
[36]. انساب الاشراف، ج 3، ص 382.


نوشته شده در   جمعه 10 آبان 1392    
PDF چاپ چاپ