دوشنبه 5 اسفند 1398 | Monday, 24 February 2020
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : دوشنبه 13 شهريور 1391     |     کد : 19412

4/ تنوع در مبارزه و مبارزان

4/ تنوع در مبارزه و مبارزان

4/ پيشگامان مبارزه در جهان اسلام
- تنوع در مبارزه و مبارزان
تنوع در مبارزه و مبارزان- پيشگامان مبارزه در جهان اسلام از مباحث بسيار متنوع و پيچيده اي برخوردار بوده اند و سابقه تاريخي طولاني آنها انواع و اقسام طبقه بندي و تقسيم بندي را به همراه داشته است و در هر دوره تاريخي با گزارش ها، تفكرات، عملكردها و واكنش هاي مختلف جريان پيدا كرده اند. برخي از ابتداي شروع نهضت منحرف شده يا شكست خورده اند، برخي حذف شده و يا جذب جريان هاي ديگري شده اند و در اين بين بوده اند جماعتي كه دست از مبارزه كشيده اند. اما نام عده اي از چهره ها و شخصيت هاي تأثيرگذار در تاريخ به عنوان رهبران نهضت و يا مبارزين به دليل ادامه مبارزه به ثبت رسيده و همواره در متون متعدد از آنها ياد شده است. بنابراين نتيجه اي كه گرفته مي شود اينكه؛ فعاليت هاي جريان پيشگامان مبارزه در جهان اسلام در مقابله با استبداد داخلي و استعمار خارجي از خصوصيت تنوع برخوردار بوده است. شايد يكي از مباحثي كه پيشگامان مبارزه در جنبش ها و قيام ها پيش روي داشته اند و هواداران خود را با پيچيدگي و ابهامات روبه رو كرده وجود تنوع در روند مبارزه بوده است.
همان طور كه در همه موضوعات و مباحث؛ در جهان طبيعت، در جامعه و زندگي تنوع وجود داشته و دارد، همواره در طول تاريخ در راه ها، شيوه ها و روش ها و عملكردها از تنوع برخوردار بوده است كه هر يك بحث جداگانه اي را مي طلبد، اما در اين مختصر به چند محور كلي از تنوع در ادامه مبارزه و مقاومت اشاره مي شود.
1- دشمنان داخلي و خارجي اسلام همواره مي كوشيده اند كه عقيده و انديشه اسلامي را به صورت فردي و گروهي مورد تهاجم قرار دهند و افكار و اذهان مردم را از اعتقادات و معارف حقه دين اسلام تهي كنند. شاخص ترين قشري كه از مقاومت جدي و طولاني در دوران مبارزه با استبداد داخلي و استعمار خارجي در سنگر هدايت و ارشاد و تعليم و تربيت، سال ها در مرزباني از دستورات اصيل اسلام مقاومت كرده اند و بعضاً در تمام عمر خود لحظه اي از مبارزه در اين سنگر غفلت نكرده اند و با استفاده از جايگاه وعظ و خطابه، نوشتن كتاب هاي ارزنده، تشكيل حوزه هاي بزرگ علوم ديني، درس و بحث و مناظره با سران مخالفان و مكاتب الحادي در جوامع اسلامي اهتمام كرده اند، مجموعه اي از علما، مجاهدان و دانشمندان شيعه بوده اند. تاريخ مبارزات شيعه گواه اين واقعيت است كه فقهاي گرانقدري همواره در كنار مردم مسلمان طعم فقر و تنگدستي، زنداني، شكنجه و اسارت را چشيده و در عرصه هاي خون و شهادت الگوهاي صادقي براي مردم بوده اند. بنا بر فرمايش امام راحل كه فرموده اند: «صدها سال است كه روحانيت اسلام تكيه گاه محرومان بوده است، هميشه مستضعفان از كوثر زلال معرفت فقهاي بزرگوار سيراب شده اند. از مجاهدات علمي و فرهنگي آنان كه بگذريم، آنان در هر عصري از اعصار براي دفاع از مقدسات ديني و ميهني خود مرارت ها و تلخي هايي متحمل شده اند و همراه با تحمل اسارت ها و تبعيدها و زنداني ها و اذيت ها و آزارها و زخم زبان ها، شهداي گرانقدري را به پيشگاه مقدس حق تقديم كرده اند.» و از ادامه مبارزه با كفر، شرك و نفاق دست بردار نشده اند و اين خود نوعي مقاومت در برابر ستمگران و ظالمان و استبدادگران داخلي و استعمارگران خارجي بوده است.
2- نوع ديگري از مقاومت كه از آن به نام مقاومت منفي ياد شده و مي شود اينكه؛ پيشگامان مبارزه با عوامل حاكمان جور و ظلم داخلي و خارجي به خصوص استعمارگران عموماً اقدام به تحريم خواسته ها و مطالبات غرب و استعمارگران كرده اند. در واقع با راه ندادن فكر و فرهنگ بيگانه به درون حوزه ها و سرزمين هاي اسلامي به نوعي با آنها مبارزه كرده اند. يعني با اقدام به تحريم كالاها و توليدات علمي، فرهنگي و اقتصادي بيگانه و كشورهاي استعمارگر راه نفوذ و استيلاي استعمار را سد كرده اند. اين نوع مقاومت در واقع نخستين عكس العمل در برابر مطالبات دشمنان بوده است. بارزترين نمونه اين نوع مقاومت صدور حكم تحريم ميرزاي شيرازي عليه قرارداد تالبوت رژي بود كه منجر به قيام توده اي از ملت ايران عليه استعمار خارجي و استبداد داخلي شد و هنگامي خبر اين فتواي تحريم به گوش ملت ايران رسيد كه مردم خرمن برداشت هاي خود را در ميادين شهر آتش زدند. حاصل دسترنج شان سوزانده مي شود ولي به دشمن فروخته نمي شود. حكم اين تحريم كه در سامراي عراق صادر شد به گونه اي در ايران رواج يافت كه حتي در دربار رژيم قاجار ناصرالدين شاه اثرگذار شد و شركت رژي قرارداد را لغو كرد و اين مبارزه به نوعي اتصال تاريخي و فرهنگي انديشه اي با جنبش هاي ديني قبل و بعد گرديد، اما با اين تفاوت كه اين حركت مبارزات كه از دو جبهه داخلي و خارجي برخوردار بود در واقع پايه و اساس پيشگامان مبارزه نوين شد.
3- ادامه مبارزات به شكل مقاومت منفي در مرحله اي تبديل به مقاومت مثبت شد به گونه اي كه كوشيدند به مقاومت مسلحانه و رزمي روي آورند تا مانع چيرگي دشمن شوند كه بعضاً منجر به تحولات و حوادث ضداستعماري متعددي شد و رابطه غرب و جهان اسلام در دو سده اخير سندي بر مدعاي فوق است، به عنوان نمونه مي توان به شمال قاره آفريقا و شبه قاره هند اشاره و استناد داشت كه مردمان اين دو نقطه پر اهميت جهان اسلام بيش از جاهاي ديگر تيغ تيز استعمار را بر گردن خود احساس كردند و قيام هايي كه در سده سيزدهم و چهاردهم در نقاط مختلف جهان اسلام صورت گرفت جملگي جلوه هايي از مقاومت مثبت و رويارويي مستقيم و گاه خونين مسلمانان با استعمار بوده است و نمونه هاي آن را مي توان در قيام هاي متعددي كه منجر به انقلاب مسلحانه و عمومي در الجزاير، سودان و مصر و ليبي شد، ديد كه هر يك مباحث جداگانه اي را مي طلبد و همچنين در شبه قاره هند نيز ماجرا به همين شكل جريان يافته كه مسلمانان در ابتدا دست به مقاومت منفي زدند و سپس قيام هاي متعدد بر ضد استعمار انگليس سامان دادند كه منجر به قيام عمومي مسلمانان هند شد و جنبش هاي كثيري را به همراه داشت كه سبب تأسيس حزب سراسري مسلمانان هند مسلم ليگ در سال 1905 شد همچنين مي توان به مهاجرت گروه هايي از مسلمانان از هند و سرانجام استقلال پاكستان اشاره داشت.
رويارويي با استعمارگران غرب در شرق ايران به صورت مقاومت مثبت نظامي و مسلحانه رايج بوده كه به عنوان نمونه مي توان به قيام تنگستاني ها در جنوب ايران در برابر انگليسي ها و قيام ميرزا كوچك خان در شمال ايران در برابر روس ها و انگليسي ها از سال 1293 تا 1300 اشاره داشت. در سرزمين اسلامي ديگري مانند عراق، لبنان، فلسطين و غيره همواره مقاومت مثبت و منفي جريان داشته است.
4- نوع مبارزه مبارزان و پيشگامان همانند دشمن از تنوع متعدد برخوردار بوده متنوع بوده است. بعضي در حوزه انديشه يا تفكرات سنتي و برخي انديشه هاي روشنفكرانه موردپسند جهان معاصر، گروهي با تمركز بر «شريعت خواهي» به ترويج اصول و مباني اسلام پرداخته اند، در اين بين جماعتي اقدام به احياي ارزش هاي ديني متعلق به صدر اسلام كرده اند، عده اي به بيدارسازي ملل جهان اسلام اهتمام كرده اند و هر يك به سبكي و نوعي با توجه به مطالبات شان مبارزه با استبداد داخلي و استعمار خارجي را تداوم بخشيده اند. گروهي عدالت خواهي و مبارزه با ظلم را پرچم خود قرار داده اند و گروهي ديگر اخراج عوامل بيگانه را فرياد زده اند. قشر ديگري مسائل مهم فرهنگي- اقتصادي را دنبال كرده اند، بعضي ها از طريق سياسي با راه يابي به پارلمان و به دست آوردن سهمي از قدرت سياسي ورود پيدا كرده اند و هر يك از اينها به شيوه ها و روش هاي متعدد و تنوع در عملكرد و رفتارها به مبارزات شان ادامه داده اند، يا به شكل فردي، گروهي، سازمان يافته و يا روش توده اي، يا حزب و تشكيلات ايجاد كردن ها اهداف مبارزاتي خود را دنبال كرده اند كه دستاورد كلي آن متعلق به جهان اسلام بوده است.
5- با وجود تنوع در روش ها، خط مشي ها، مطالبات، رفتارها و عملكردها، اهداف، مقاومت ها حتي در منابع، دشمن، انديشه و غيره داراي چند مشخصه مشترك هم بوده اند كه مبناي جملگي آنها بوده است كه يكي از مهم ترين آنها «دين اسلام» بوده است. اسلام به عنوان يك منبع غني همواره مانند يك چشمه جوشان در طول تاريخ در حال جوشش بوده و عامل اصلي تحرك در بين پيشگامان مبارزه در جهان اسلام در موضوع اسلام و فقه اسلام به شمار رفته است و اصلي ترين عامل محرك به حساب آمده كه موجب مقابله و مقاومت با استبداد داخلي و استعمار خارجي شده است و دستورات مهم اسلام مانند برپايي نماز جماعت، برگزاري مراسم شب هاي قدر، مراسم گراميد اشت اعياد اسلامي مانند عيدفطر به خصوص مراسم و مناسك حج حلقه وصل بين مبارزان جهان اسلام بوده و هست و همان طور كه همه مسلمانان در اين نقطه گردهم آمده و آواي توحيد سرداده و مي دهند در بين مبارزان در رابطه با اصل اسلام و ماجراي صدر اسلام به خصوص دوران حضرت پيامبر گرامي اسلام(ص) يك وجه مشترك بوده و هست. از وجود بركات اين منبع غني و جوشان در همه دوره هاي تاريخ چهره ها و شخصيت هايي به عنوان پيشگام مبارزان درخشيده اند و در طول تاريخ از آنها به عنوان راهنماي ساير مبارزان و رجال سياسي- فرهنگي ياد مي شود كه در مباحث آتي به هر يك از آنها پرداخته مي شود.
6- موضوع ديگري كه در ايجاد اين تنوع نقش تعيين كننده اي ايفا كرده وجود پايگاه هاي اجتماعي متعدد و متنوعي بوده و اين مسئله از جنبه هاي گوناگون از جذابيت هاي زيادي برخوردار بوده است. پايگاه اجتماعي- سياسي پيشگامان مبارزه با وجود تنوع از سطح و درجه بندي ويژه اي برخوردار است و از طرفي هم با شدت و ضعف هاي گوناگون بوده است.
بعضي ها پايگاه اجتماعي اصلي آنها در حوزه هاي علوم ديني بوده مانند كشورهاي نجف، كربلا، ايران، لبنان و مركزيت پايگاه اجتماعي شان در دانشگاه هاي كشورها نمايان شده، عده اي ديگر از مبارزان بازار و محل كسب و تجارت از پايگاه قوي اجتماعي را دارا بوده اند. جماعتي از مبارزان موفق شده اند در طول ادامه مبارزات چندين پايگاه اجتماعي را به خود اختصاص دهند.
برخي هم در طول مبارزات پايگاه اجتماعي- سياسي شان دستخوش تحول شده و يا آن را از دست داده اند. مبارزاني كه در جهان اسلام داراي پايگاه اجتماعي- سياسي- فرهنگي نبوده اند صداي آنها به جايي نرسيد و راه به جايي نبرده اند، اما راه خود را به تنهايي ادامه داده اند و بعضاً چندين سال را در گوشه زندان ها به سر برده اند و نام و نشاني از آنها ذكر نشده است، اما در واقع از پيشگامان مبارزان محسوب مي شود ولو اينكه در محدوده جغرافيايي و سرزميني خاصي بوده باشد. در بين مبارزان هم عده اي در قالب كشور محور تنوع موقعيت و سرزميني خاصي داشته اند كه در ادامه به بحث گذاشته خواهد شد.
سيدمهدى حسينى


نوشته شده در   دوشنبه 13 شهريور 1391    
PDF چاپ چاپ