جمعه 1 آذر 1398 | Friday, 22 November 2019
 منوی اصلی
 
اوقات شرعی 
 
تاریخ : سه شنبه 4 بهمن 1390     |     کد : 14366

امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی

امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی

رهبري انقلاب اسلامي
رهبري انقلاب اسلامي- امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی 1
- بازسازی و احیای تفكّر دینی، یكی از مقوله‌هایی است كه از گذشته‌های دور، مورد توجّه احیاگران دینی بوده و هست. این مقوله از حیث غایتی كه دنبال می‌كند، امری شریف و ستودنی است چرا كه در پی صیانت دین و دینداری در بین خداپرستان است. یعنی از آنجا كه بازسازی اندیشه دینی، به كالبدشكافی دین از حیث موانع و چالش‌های رشد و بالندگی آن مربوط می‌شود و در واقع فرایند احیای دین و تفكّر دینی را در برهه‌ای كه دین دچار آسیب‌ها و تحریف‌هایی در عرصه نظری و عملی می‌گردد، به عهده دارد مورد توجّه شرع بوده و امری ضروری است.
با یك نگاه تاریخ‌گرایانه به ماوقع، در می‌یابیم كه تاریخ، معرف افراد بزرگی است كه در برهه‌های مختلف به احیای تفكّر دینی پرداخته‌اند و موفق‌ترین احیاگر مسلمان دوره معاصر بی‌شك و به شهادت تاریخ، بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت امام خمینی (ره) است. كه نوشته حاضر به اصول و مبانی احیاء تفكّر دینی از نظرگاه این بزرگ‌مرد الهی می‌پردازند امّا قبل از پرداختن به این مهم، توجّه به نكاتی ضروری است.
تفاوت اصلاح با احیاء :
از آنجا كه دو اصطلاح مذكور از جهت بار معنایی در یاری رساندن به دین و تفكّر دینی ، مشتركند، توجّه به وجه تمایز آنها به منظور عدم القاء در مغالطه جمع المسائل فی مسئله واحده، امری بجا و تبیین ماهوی هركدام از آنها خالی از فایده نخواهد بود.
اصلاح:
عموماً واژه اصلاح و اصلاح‌طلبی در عرف متداول سیاسی ـ اجتماعی، معادل Reformation است كه به معنی حفظ ساختار اصلی سیاسی و ایجاد تغییرات و تحولاتی در بخش‌هایی از آن نظام است.[1] نكته‌ای كه قابل توجّه است آن است كه اصولاً اصلاح در دین معقول نیست بلكه آنچه متصور است اصلاح در اندیشه دینی است و اصلاح در اندیشه دینی «زمانی معنا خواهد داشت كه جهت اصلی دین در اندیشه دینی محفوظ باشد اندیشمند دینی، روح و جان دین و سمتگیری دین را به خوبی دریافته باشد امّا در لابلای مجموعه عقاید و باورهای دینیش، مواردی بر خطا می‌رود و مصلح اندیشه دینی آن كسی است كه می‌كوشد تا این موارد خطا را به صلاح و صواب مبدل سازد. اگر ناراستی‌هایی در جای جای اعتقادات دینی یك دیندار مشاهده شد و در حالی كه سمت و سوی اندیشه دینی او بر صواب باشد، اینجا، جای اصلاح اندیشه دینی است.[2]
احیاء:
احیاء به معنای زنده كردن است. از مجموع آیات و روایات استفاده می‌شود كه احیاء، جان بخشیدن به كالبد بی‌جان و بی‌روح است و آن چنان است كه اگر صورت نپذیرد آن موجود از بین می‌رود نه این‌كه می‌ماند امّا فعالیت معیوب و ناقص داشته باشد بلكه عدم احیای او یعنی مردن و از بین رفتن او یعنی چنانچه هرگاه روح در كالبد بی‌جان جاری نگردد، آن كالبد ذی‌روح نبوده و زنده نخواهد بود، عدم احیای آن نیز مساوق با از بین رفتن آن است.[3]
از طرفی احیاء از امور اضافیه است كه محتاج متعلَّق است یعنی بدون تصور طرف و متعلَّق احیاء، تصور احیاء معقول نیست. پس تعلق احیاء به هر امری ممكن است از آن جمله به دین و تفكّر دینی. امّا هرگاه متعلق آن، دین باشد نمی‌توان به ظاهر معنای احیاء تمسك كرد چرا كه متعلق احیاء از این خصوصیت جدا نیست كه هم می‌تواند بمیرد و هم زنده شود و هرگاه دین متعلق احیاء قرار گیرد لازمه آن ، تصور از بین رفتن دین است در حالیکه دین از بین رفتنی نیست و مردن دین تصور معقول و مثبت ندارد. پس مراد از احیای این زنده كردن آن پس از، مردن و از بین رفتن آن نیست بلكه منظور زدودن موانع و گرد و غباری است كه بر چهره دین نشسته و مانند ابری، نورانیت آن را می‌گیرد و یا كم‌رنگ می‌كند.[4] پس می‌توان گفت: منظور از احیاء یا بیداری به طور عموم، توجّه كردن به جنبه‌هایی است كه دچار غفلت یا فراموشی شده‌اند برای مثال یك مكتب فكری (را در نظر بگیرید كه) در بعضی جنبه‌ها مورد توجّه است، در حالی كه جنبه‌های دیگر آن به طور كلی به دست فراموشی سپرده شده كه در نتیجه آن، پوششی از غفلت و فراموشی آن مكتب را در بر می‌گیرد. شخصیت‌هایی كه منجی جوامع انسانی هستند، جنبه‌های فراموش شده یك مكتب فكری را احیاء كرده و شكلی جدید به آن می‌بخشند و به جامعه مرده خود، روح تازه‌ای اعطا می‌كنند.[5] از این روی «احیای دین در جایی مطرح است و در جامعه‌ای كاربرد دارد كه اندیشمندان دینی و دینداران اندیشمند، در تلقی و برداشت خود از دین برخطا باشند و از اساس راه را اشتباه بپیمایند.»[6]
متصدیان احیاگری: اصولاً هر که متضمن تخصصی است، واگذاری آن به عنصر غیر متخصص، نه تنها امری است غیر معقول بلكه پیامدهای جبران‌ناپذیری را به دنبال دارد. نه تنها آن امر به سرمنزل مقصود نمی‌رسد بلكه چنین گزینشی موجب انحراف و تباهی آن می‌گردد. احیاگری نیز از این مقوله مستثنی نیست. «احیاء وظیفه افرادی است كه دین را به خوبی می‌شناسند و با مقتضیات زمان و مكان آگاهند و صلاحیت درك حقایق و صداقت و فرق بین آنها و ضلالت و گمراهی‌های زمانه را دارند و همچنین قدرت تشخیص واقعیت‌ها و بدعت‌های زمان را دارند و دیگر آنكه بتوانند گردوغبار تحریف را بر چهره دین ببینند (تشخیص دهند). نبی اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‌فرماید: «اذا ظهرت البدع فی امتی فلیظهر العالم علمه فمن لم یفعل فعلیه لعنت الله» اگر در امت من بدعت‌ها ظاهر شوند، بر عالم لازم است كه علم خود را آشكار كند كه اگر چنین نكرد، لعنت خدا بر او باد.»[7]
آغاز احیاگری دینی:
از آنجا كه احیا در طول اماته است لذا پس از هر اماته‌ای باید در انتظار احیا و در پی تحقق آن بود. «گذشته احیاء گذشته بسیار غم‌انگیز و دردناكی است چرا كه گمراهان از همان ابتدای بعثت رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ فعالیت‌های وسیع و گسترده‌ای را شروع كردند و در اولین فرصت بعد از رحلت رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ دین را جدا از سیاست قلمداد كردند. آنها اسلام را در حد پرستش و عبادت محدود كرده بودند. این روند همچنان دوام داشت تا این‌كه در زمان بنی‌امیه و بنی‌عباس، روش‌های دیگری را برگزیدند. ممنوع كردن نقل احادیث پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ و احادیث مربوط به فضائل خاندان رسالت، اشاعه احادیث جعلی و ساختگی، توهین و گستاخی به حضرت علی ـ علیه السّلام ـ اذیت و آزار ائمه، قتل عام مسلمانان ... ترویج عقاید یهود و نصارا و به فراموش سپردن سیرت نبوت از جمله عواملی بودند كه حقایق دینی را محو و یا كمرنگ كردند. احیاء از زمان رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ شروع شد و تا زمان‌های مختلف ادامه داشت.»[8] چرا كه در چنین موقعیت‌های غمباری، احیاء دین و فرهنگ دینی امری لازم و واجب بود و این امر نه تنها از زمان پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ انجام گرفت بلكه ائمه ـ علیهم السّلام ـ و پس از آنها علما و فقهای دینی نیز، امر احیای دین را در رأس امور قرار می‌دادند.
در قرون اخیر، احیاگری دینی توسط افرادی از قبیل سید جمال‌الدین اسدآبادی، شهید آیت‌الله مدرس، سید قطب و بالاخره حضرت امام خمینی (ره) به اوج خود رسید. «عمادبزی» از استرالیا، در مقاله «مبادی و اصول احیای دین بر مبنای اندیشه امام خمینی (ره) می‌نویسد: «عظیم‌ترین و موفق‌ترین احیاگر مسلمان، دوره معاصر بی‌شك امام خمینی است كه با اعلان دوره‌ای جدید، سیر تاریخ را تغییر داد و با فرستادن نیروهای جدید به میدان انقلاب تغییرات عمیقی به وجود آورد كه عمق آنها را نسل‌های آینده بهتر درك خواهند كرد.»[9]
امام خمینی (ره) و شیوه احیای تفكّر دینی:
چنانكه از سلوك و عملكرد امام خمینی (ره) مشهود است، شیوه ایشان در احیای اندیشه اسلامی، شیوه حضرت رسول الله ـ صلّی الله علیه و آله ـ بوده است یعنی انعكاس همان شیوه رفتاری پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در صدر اسلام و نیز ادامه طریق و روش اهل‌بیت ـ علیهم السّلام ـ «امام خمینی (ره) برای ترویج و گسترش اندیشه اسلامی سیره محمد و آل محمد ـ صلّی الله علیه و آله ـ را سرلوحه كار خود قرار دادند و در نتیجه به تعلیمات اسلامی بی‌تحرك، روح و جان تازه‌ای بخشید، امت اسلام بدون توجّه به اختلاف میان گروه‌ها و فرقه‌ها، اندیشه‌های امام خمینی (ره) را پذیرفتند و بدین ترتیب یكی از بارزترین و پرخروش‌ترین جنبش‌های اسلامی (انقلاب اسلامی) در جهان به وجود آمد.»[10]
مهم ترین ویژگی نهضت احیاگری امام خمینی(ره) در تشخیص موانع و تحریفات و انحرافات عارض بر دین و جامعه دینی و سپس ارایه راهکارهای جدی و اهتمام دراجرای آنها بود چرا که احیای حقایق دینی متوقف بر شناخت دقیق موانع و آسیب های موجود در احیای فرهنگ دین است که چنین امری با توجه به جامعیت حضرت ایشان، به شکل بایسته و شایسته ای به وقوع پیوست . اکنون به بعضی از این موانع اشاره می شود:
1. عدم احساس استقلال ملت‌ها و خودباختگی آنها در برابر بیگانگان:
سلطه فراگیر فرهنگ غرب و شرق بر جوامع اسلامی و باوراندن این‌كه چنین جوامعی نمی‌توانند بدون اتكای بر فرهنگ غربی و شرقی به حیات خود ادامه دهند و از طرفی تأثیرپذیری برخی روشنفكران داخلی از این فرهنگ‌های بیگانه، این باور را در آنها به وجود آورد كه بدون این قدرت‌های بیگانه، نمی‌توانند زنده باشند و یا حق حیات برای آنها ثابت نیست و این باعث جانشینی فرهنگ بیگانه به جای فرهنگ دینی و نقطه انحراف از احیاگری ناب محمدی ـ صلّی الله علیه و آله ـ گردید.
[1] . ر. ك: مجموعه مقالات كنگره امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی، مقاله فرق اصلاح و احیای دین، شیخ شعاعی، عباس، ج 1، ص 322 ـ 321.
[2] . همان، ص 324.
[3] . ر. ك: همان، ص 324.
[4] . جهت مطالعه بیشتر ر.ك: بازسازی تفكّر دینی در اندیشه امام خمینی (ره)،مقاله امام خمینی و احیای اندیشه فراگیر دین، حسین بلخی، سیدحسن،ص 91.
[5] . بازسازی تفكّر دینی در اندیشه امام خمینی (ره)، مقاله احیای هویت اسلامی در انقلاب امام خمینی، ثقفی، سید محمد، ص 153.
[6] . مجموعه مقالات، مقاله فرق اصلاح و احیای دین، ج 1، ص 325.
[7] . بازسازی تفكّر دینی در اندیشه امام خمینی (ره) مقاله امام خمینی و اندیشه فراگیر دین، ص 93 ـ 92.
[8] . همان، ص 94.
[9] . مجموعه مقالات كنگره بین‌المللی امام خمینی و احیای تفكّر دینی، مقاله مبادی و اصول احیای دین بر مبنای اندیشه امام خمینی ،عماد بزی ،ج2،ص 439.
[10] . بازسازی تفكّر دینی، مقاله عملكرد امام خمینی (ره) در احیای تفكّر دینی، رضوی، سید شمس الحسن، ص 177.
حسن رضائي‌مهر- مركز مطالعات و پژوهش­هاي فرهنگي حوزه علميه


امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی 2
امام خمینی (ره) در این زمینه می‌فرمایند: «یكی از مصیبت‌های بزرگی كه برای ملت بار آوردند این‌كه ملت را نسبت به خودشان هم بدبین كردند. به این معنا كه ما اگر یك مریض پیدا كنیم در تهران، الآن هم می‌گویند كه اینجا نمی‌شود، بروید به انگلستان، بروید به پاریس، این مطلبی است كه از دست آنها برای ما پیدا شده است یعنی ما خودمان را باختیم در مقابل آنها.»[1] و بر این مسئله گوشزد می‌فرمایند كه: «آن خودباختگی‌هایی را كه دولت سابق و دولت‌های سابق داشتند و چَشم‌گو بودند.... آنها دیگر نباید باشد.»[2]
2. ایجاد اختلاف در جوامع مسلمین توسط قدرت‌های بیگانه:
«بعد از جنگ‌های صلیبی، غربی‌ها برای جلوگیری از قدرت مجدد مسلمانان و گسترش اسلام در قلب اروپا، بهترین چاره را تقسیم امپراطوری اسلام به كشورهای متعدد دیدند استعمار نو نیز با همین روش و ترویج ناسیونالیسم و ملی‌گرایی در بین كشورهای اسلامی، آنها را بدی تلقیّات پوچ و واهی واداشته و با ایجاد درگیری‌های قومی ـ نژادی، در بین مسلمین، آنها را از توجّه به حركت خزنده در غارت و تاراج سرزمین‌های اسلامی منحرف گردانید.»[3] حضرت امام خمینی (ره) با تشخیص این توطئه در جای جای پیام‌ها و سخنرانی‌های خود، نسبت به این امر هشدار داده است به یك نمونه دقت كنید: «آمریكا و شوروی برای تضعیف اسلام و دولت‌های اسلامی، مشغول فعالیت از قبیل تفرقه‌افكنی و ایجاد تشنجات داخلی به دست عمال مزدور یا فریب خورده و برافروختن جنگ بین كشورهای اسلامی و مستضعف جهان هستند.»[4]
3. تحجّرگرایی و مقدس‌مآبی و عدم درك زمان و مكان:
یكی از معضلات عمده در باب احیای دین و اندیشه اسلامی وجود تحجرگرایان و مقدس‌نماهای وابسته است امام خمینی (ره) در گوشزد كردن خطر این افراد برای دین و نظام اینچنینی می‌فرمایند: «امروز عدّه‌ای با ژست مقدس‌مآبی چنان تیشه به ریشه دین و انقلاب و نظام می‌زنند كه گویی وظیفه‌ای غیر از این ندارند. خطر تحجرگرایان و مقدس‌نمایان احمق در حوزه‌های علمیه كم نیست. طلاب عزیز لحظه‌ای از فكر این مارهای خوش خط و خال كوتاهی نكنند. اینها مروج اسلام آمریكایی‌اند و دشمن رسول الله.»[5]
4. برداشت‌های انحرافی از بعضی اخبار:
یكی دیگر از موانع احیای تفكّر دینی در نهضت امام خمینی (ره) وجود برخی روایات و یا استنباط‌ها و برداشت‌های نادرست از روایاتی است كه در منابع اسلامی آمده است از جمله روایاتی كه پرچمداران قیام‌ها را طاغوت معرفی می‌كند[6] و یا قیام‌های قبل از ظهور حجت را شكست خورده تلقی می‌نماید.[7] در حالی كه تمسك به چنین اخباری از جهاتی ممنوع است چرا كه برخی از آنها جعلی بوده، برخی مربوط به موضوع و حادثه شخصی بوده و بعضی هم از روی تقیه صادر شده و قسمتی هم حاصل برداشت غلط از آنها بوده است. غیر از همه اینها تمسك به چنین روایاتی با ادله قطعی عقلی و نقلی سازگاری ندارد چرا كه وجود آیات و روایات زیادی مثلاً درباره امر به معروف و نهی از منكر، مبارزه و جهاد با دشمن، عدم پذیرش ظلم و... وارد شده است كه با مفاد آن روایت در تعارض است در هر حال این هم یكی از چالش‌های موجود، بوده است كه حضرت امام خمینی (ره) در مقابل آن بارها موضع‌گیری كرده‌اند. ایشان در این خصوص می‌فرمایند: «ممكن است فراوان، روایت را نشان بدهند كه (به وسیله) اعمال ظلمه و آخوندهای درباری در تعریف و تمجید سلاطین جعل شده است. به طوری كه ملاحظه می‌كنید با دو روایت ضعیف چه بساطی راه انداخته‌اند و آن را در مقابل قرآن قرار داده‌اند. قرآنی كه حدیث دارد (كه) بر ضد سلاطین قیام كنید و موسی ـ علیه السّلام ـ را به قیام علیه سلاطین وا می‌دارد.[8] و در خصوص عدم لزوم تمهید و تحصیل مقدمات جهت ظهور حضرت حجت (عج) كه عقیده بعضی افراد غافل است، می‌فرمایند: «نظر بعضی عامی‌های منحرف آن است كه برای ظهور آن بزرگوار باید كوشش در تحقق كفر و ظلم كرد تا عالم را ظلم فراگیرد و مقدمات ظهور فراهم شود، فانا لله و انا الیه راجعون»[9]
5. تحریف بخشی از مفاهیم و آموزه‌های دینی:
یكی از آسیب‌ها كه در انحراف جامعه اسلامی تأثیر بسزایی داشته است تحریف در آموزه‌های دینی است. مثلاً توكل كه در اسلام به آن سفارش شده و سازنده است، برخی آن را به معنای تبلیغ تنبلی و كسل بودن و تلاش نكردن تعبیر و یا تفسیر كرده‌اند و یا زهد را كه به معنای دل نبستن به دنیا است، به معنای رها كردن كار و تلاش در امور زندگی، گرفته‌اند و یا انتظار فرج كه به معنای آمادگی برای نبرد بزرگ است را به انتظار نشستن و كاری نكردن و دست روی دست گذاشتن تلقی كرده‌اند و یا تقیه را كه خود یك روش مبارزه برای حفظ دین و مذهب است به گونه‌ای معنا و تفسیر گردید كه مانعی در راه مبارزه برای حفظ اسلام و مذهب بود. حضرت امام خمینی (ره) در این خصوص می‌فرمایند: «تقیه برای حفظ اسلام و مذهب بود كه اگر تقیه نمی‌كردند مذهب را باقی نمی‌گذاشتند. تقیه مربوط به فروع است مثلاً وضو را اینطور بگیر یا آن طور بگیر امّا وقتی اصول اسلام و حیثیت اسلام در خطر است، جای تقیه و سكوت نیست.»[10]
6. استظهار ناقص از حكومت حقه اسلامی:
«برخی عقیده دارند تشكیل حكومت اسلامی تنها وظیفه امام معصوم است. هر حكومتی جز حكومت معصوم ـ علیه السّلام ـ ناحق است یكی از طرفداران این نظریه می‌گوید: «شما آن مصداق حاكم اسلامی را نشان بدهید اونی كه معصوم از گناه باشد، اونی كه از هوی و هوس و حبّ و ریاست و شهوت و غصب و تمایلات نفسی به هیچ وجه در او اثر نكند، نشان دهید، او بیاید میدان جلو بیفتد، ملت می‌افتد به پایش.»[11] حضرت امام راحل (ره) در پاسخ به این نوع تفكّر می‌فرمایند: «اعتقاد به چنین مطالبی یا اظهار آنها، بدتر از اعتقاد و اظهار منسوخ شدن اسلام است... هر كه اظهار كند كه تشكیل حكومت اسلامی ضرورت ندارد، منكر ضرورت اجرای احكام شده، و جامعیت احكام و جاودانگی دین مبین اسلام را انكار كرده است.»[12]
7. جدایی دین از سیاست:
یكی دیگر از عوامل انحراف و سقوط قدرت مسلمین تلقی جدا بودن دین از سیاست وترویج آن است. لازم به ذكر است كه ریشه چنین تفكری به اروپا و به پایان قرون وسطی برمی‌گردد . و پیدایش این تفكّر در اروپا به منظور تقلیل و یا از بین بردن قدرت كلیسا و نیز فلسفه «اسكولاستیك» حاكم بر آن بود بدیهی است وارد كردن چین تفكری در فرهنگ اسلامی سزاوار نبوده و امری نابخردانه است چرا كه اوّلاً: اسلام مانند مسیحیت موجود در تبیین جهان و قبض وبسط علم متحجرانه برخورد نكرده است. ثانیاً: در ایدئولوژی و حكمت عملی هم، روش مسیحیت را كه تنها به حوزه اخلاق پرداخته و از حوزه‌های گوناگون دیگر غفلت كرده بود، نپذیرفته است و علمای اسلام نیز مانند علمای مسیحیت نبوده‌اند. در هر حال جامعه مسیحیت برای كاستن مشكلات خود، سكولاریسم كه همان دنیایی كردن دین و یا جدایی دین از سیاست را دامن زدند و با انگیزه‌های سیاسی به پخش و نشر آن پرداختند.[13] متأسفانه جوامع مسلمین نیز از خطر این نوع تفكّر در امان نماند و بعضی از علمای حكومت‌های مسلمین و نیز بعضی از روشن‌فكران وابسته به ترویج و اشاعه این تفكّر نامیمون در جوامع دینی كردند و اثرات نامطلوب آن هم بر این جوامع و جامعه اسلامی ایران هویدا گردید و این خود، ضربه سنگینی بر پیكره قدرت سیاسی اسلام وراد كرد كه حضرت امام خمینی (ره) به مبارزه با این تفكّر آمد و بارها و بارها بر عدم جدایی دین از سیاست و منحرف بودن كسانی كه به این قضیه دامن می‌زنند، تصریح می‌فرمودند.
8. تجدد خواهی روشنفكران متأثر از فرهنگی غرب و شرق:
تأثیرپذیری شتاب زده از فرهگ بیگانه و باور این‌كه سعادت ما در گرو پذیرش شش دانگ و دربست فرهنگ و عملكرد بیگانه است به نشانه تاثیر هجوم افكار بیگانگان غربی و شرقی در كشورهای اسلامی بود. كه این عامل نیز یكی از مشكلات مهم در استقرار فرهنگ دینی و موجب انحلال عزت اسلامی بود.
آنچه گذشت پاره‌ای از موانع و مشكلات موجود در راه احیای دین و تفكّر دینی بود. اکنون به پاره ای از ویژگیهای مشخصه های نهضت احیاگری امام خمینی(ره) می پردازیم:
مشخصه‌های جنبش احیاگری امام خمینی (ره):
در واقع بازسازی تفكّر اسلامی از ناحیه امام خمینی (ره) در حوزه‌های مختلف نظری و عملی انجام شد كه به برخی از این موارد اشاره می‌شود:
1. مبارزه با سكولاریسم و تلقی جدایی دین از سیاست:
چنانچه گذشت سكولاریسم تفكّر دنیایی كردن دین و یا به تعبیری جدایی دین از سیاست است. حضرت امام خمینی (ره) با دوراندیشی خاص خود با این تفكّر به مبارزه برخاست و تشكیل حكومت اسلامی از طرف ایشان، طلیعه مبارزه با این تز بود. ایشان از اول نهضت اسلامی تا زمان حیاتشان با تكیه بر معارف اسلامی و سنّت نبوی و ائمه ـ علیهم السّلام ـ و تلاش‌های فراوان، توانست مجدداً دین را در عرصه اجتماع و سیاست وارد كرده و پس از مدتی خمودی دین، آن را احیا نماید.» ایشان در مباحث خویش بر این نكته تأكید می‌كند كه شخص پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ با تأسیس چنین حكومتی (حكومت اسلامی) بر توزیع عدالت مدیریت كرد و ریاست امور نظامی را بر عهده گرفت. ضمن این‌كه ضرورت استقرار چنین حكومتی به دوره پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ محدود نمی‌شد، زیرا اسلام به هر زمان و مكانی قابل تعمیم است و این باور مشترك همه مسلمانان است به علاوه، پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ ریاست جامعه اسلامی را بعد از خودش به امام علی ـ علیه السّلام ـ سپرد تا همان راه را ادامه دهد و ایشان نیز به امامان بعد از خود سپرد.[1] . صحیفه نور، ج 5، ص 215.
[2] . همان، ج 7، ص 85.
[3] . مجموعه مقالات كنگره بین‌المللی امام خمینی و احیای تفكّر دینی، مقاله تجدید حیات اندیشه دینی، خسروپناه، علیرضا، ج 2، ص 148.
[4] . همان، ج 18، ص 120.
[5] . صحیفه نور، ج 21، ص 91.
[6] . وسائل‌الشیعه، 20 جلدی، ج 11، ص 37.
[7] . همان، ص 36.
[8] . امام خمینی (ره) ولایت فقیه، نشر آثار، ص 53.
[9] . اسلام ناب، نشر آثار، ص 449.
[10] . امام خمینی (ره) ولایت فقیه، نشر آثار ص 135.
[11] . مجله حوزه، شماره 71 - 70، ص 215.
[12] . همان، ص 218.
[13] . ر.ك:مجموعه مقالات كنگره بین‌المللی امام خمینی(ره)و احیای تفكّردینی،مقاله امام خمینی و بازآفرینی معرفت دینی، عاشورلنگرودی،حسن، ج3،ص323 .
حسن رضائي‌مهر- مركز مطالعات و پژوهش­هاي فرهنگي حوزه علميه


امام خمینی (ره) و احیای تفكّر دینی 3
در زمان غیبت نیز این وظیفه بر عهده علمایی است كه به متون مقدس آگاهند و قادرند احكام اسلامی را با تحقیق و تفحص در قرآن و سنّت، استنباط كنند. این چیزی است كه در جهان از آن به ولایت فقیه یاد می‌شود و باید آن را بزرگ‌ترین كمك امام خمینی (ره) به جنبش اسلامی و اندیشه سیاسی معاصر دانست.»[1] از كلمات گهربار امام راحل (ره) در این خصوص این‌كه: «جدایی دین از سیاست را... استعمارگران درست كرده‌اند تا دین را از تصرف امور دنیا و تنظیم جامعه مسلمان بركنار سازند و ضمناً علمای اسلام را از مردم و مبارزان راه آزادی جدا كنند. در این صورت می‌توانند بر مردم مسلط شده و ثروت‌های ما را غارت كنند.»[2] و درباره سنّت نبوی ـ صلّی الله علیه و آله ـ‌ می‌فرمایند: «پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ تمام عمرش را در امور سیاسی بود. تمام عمرش را صرف كرد در سیاست اسلامی و حكومت اسلامی تشكیل داد.»[3] و نیز فرمودند: «بسیاری از احكام عبادی اسلام، منشأ خدمات اجتماعی و سیاسی است. عبادت‌های اسلام، اصولاً توأم با سیاست و تدبیر جامعه است. مثلاً نماز جماعت و حج و جمعه، در عین معنویت و آثار اخلاقی و اعتقادی، حائز آثار سیاسی است.»[4] و بدین ترتیب پیوند دین و سیاست را پس از تخلل و جدایی چند قرنه غم‌‌بار، احیا كرد. و تشكیل حكومت اسلامی را كه طریق مبارزه با ظلم و اجرای عدالت بود، می‌توان یكی دیگر از احیاگری‌های آن مرد بزرگ سوای ایجاد پیوند بین دین و سیاست دانست. ایشان در باب لزوم تشكیل حكومت اسلامی می‌فرمایند: «سنّت و رویه پیغمبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ دلیل بر لزوم تشكیل حكومت است زیرا اوّلاً خود تشكیل حكومت داد... و ثانیاً برای پس از خود به فرمان خدا تعیین حاكم كرده است.»[5]
2. ولایت فقیه:
یكی دیگر از موارد احیاء اندیشه دینی كه حضرت امام (ره) مصداق اهم و اكمل مجدد آن بود، مسئله ولایت فقیه است. امام (ره) با مطرح كردن مسئله ولایت فقیه، مصداق حكومت اسلامی در زمان غیبت را مشخص كرد. ایشان پس از استدلال به ادله عقلی و نقلی بر ضرورت وجود حكومت اسلامی كه در رأس آن، ولایت فقهاء به عنوان قانون شناسان و دین شناسان است، محوریت حكومت اسلامی را به دست علما و دانشمندان دینی قرار داد و بدین وسیله توطئه اسلام منهای روحانیت را نقش بر آب كرد و فرمود: «اگر گفتند اسلام منهای روحانیت، بدانید با اسلام هم موافق نیستند. این را برای گول زدن می‌گویند... اسلامی كه گوینده اسلامی ندارد، این اسلام نیست.»[6]
3. تأسیس جمهوری اسلامی:
پس از اثبات و تثلیت حكومت اسلامی، مطرح شدن شكل حكومت اسلامی از سوی امام (ره)، خط بطلانی بود كه بر افكار متأثر از فرهنگ بیگانه كشیده شد. یعنی كسانی كه تلاششان در حذف كلمه «اسلامی» از جمهوری بود تا بدینوسیله انقلاب را به سمت دول شرقی و غربی بكشانند. از این روی با قاطعیت تمام در مقابل این تفكرات انحرافی به جمهوری اسلامی تأكید و اصرار كرد و فرمود: «شكل حكومت، جمهوری است. جمهوری به معنای این‌كه متكی بر آرای اكثریت است برای این‌كه متكی به قانون اسلام است و دیگر حكومت‌ها این‌طور نیستند كه تكیه بر قانون اسلام داشته باشند.»[7] و در جای دیگر فرمودند: «حكومت جمهوری اسلامی است و اساسش بر آزادی و استقلال كشور و عدل و تعدیل تمام دستگاه‌های دولتی است.»[8]
4. اصل نه شرقی نه غربی:
«علّت شكست بسیاری از احیاگران و جنبش‌های آزادیبخش در جهان اسلام، اصیل نبودن آنهاست به این معنا كه این جنبش‌ها مفاهیم و راهبردهای خویش را ازمنابع غیر اسلامی اقتباس می كردند یا برخی افكار اسلامی را با ایدئولوژی‌های بیگانه كه با مقتضیات زمان متناسب بود درهم می‌آمیختند.»[9] ولی حضرت امام (ره) با تكیه بر اصل نه شرقی و نه غربی بر نشأت گرفتن راهكارها و متدهای حكومتی از اصول و مبانی اسلام تأكید ورزید و بدین ترتیب غنای فرهنگ اسلامی را در جهت هدایت انسان در شؤونات مختلف زندگی اجتماعی و سیاسی، احیا كرد.
5. نقش زمان و مكان در اجتهاد:
از آنجا كه فقه، در واقع تئوری كامل اداره شؤونات انسان است، بایستی بتواند در حوادث و رویدادهای جدید جهانی، صاحب رأی و واكنش متناسب با آنها باشد. امام خمینی (ره) با توجّه به این نكته و با اعتقاد به اجتهادی كه بتواند در تمام شؤونات فردی و اجتماعی انسان و در عرصه‌های مختلف، متناسب با مقتضیات زمان و مكان، بپردازد، به احیای نقش این دو عنصر در اجتهاد پرداخت و همین امر در شكوفایی نهضت روشنگری او، نقش بسزایی داشت. ایشان درخصوص اهمیت توجّه به این مسئله می‌فرمایند: «یكی از مسائل بسیار مهم در دنیای پرآشوب كنونی، نقش زمانی و مكانی در اجتهاد و نوع تصمیم‌گیری است.»[10] و باز در جمع اعضای تشخیص مصلحت می‌فرمایند: «شما در عین این‌كه باید تمام توان خودتان را بگذارید كه خلاف شرع صورت نگیرد، و خدا آن را روز را نیاورد باید تمام سعی خودتان را بنمایید كه خدای ناكرده اسلام در پیچ و خم‌های اقتصادی، نظامی، اجتماعی و سیاسی، متهم به عدم اداره جهان نگردد.»[11] آری ایشان زمان و مكان را به عنوان دو عنصر تعیین كننده در اجتهاد، احیا كردند.[12]
احیاء حج ابراهیمی و برائت از مشركان نیز از اندیشه‌هایی بود كه با زمان و مكان پیش نرفته بود و امام (ره) آن را احیا كرد.
اندیشه‌هایی كه از قالب تئوری مانده و جامعه عمل پوشانده نشده بود، از قبیل امر به معروف و نهی از منكر، جهاد در راه خدا، فرهنگ شهادت، نماز جمعه، و وحدت مسلمانان در برابر ظلم و ستم جهانی، نیز از نظر آن امام عزیز، دور نماند و مشمول نهضت احیاء تفكّر دینی او گردید. در خصوص احیای وحدت اسلامی و فراخوان اتحاد اسلامی نویسنده‌ای از استرالیا چنین می‌نویسد: «وحدت اسلامی آرزوی تمامی احیاگران مسلمان مخلص است.... می‌توان ادعا كرد كه در دوره‌های اخیر هیچ یك از احیاگران مسلمان به اندازه امام خمینی (ره) به ایجاد وحدت اسلامی، اشتیاق و اعتقاد نداشته است و روش‌هایی كه امام به منظور دست‌یابی به وحدت اتخاذ كرد عبارت است از: آگاهی دادن به مسلمانان درباره این‌كه اختلافات آنها سطحی و جزئی است. ... ایراد سخنرانی درباره اهمیت رسیدن به وحدت و در واقع بازیافتن شرافت از دست رفته و شكست دادن استعمارگران و كسب استقلال واقعی... ایجاد جوی برادرانه به منظور بحث و تبادل نظر میان علمای شیعی و سنی.... آشنا ساختن مسلمانان به معنای حقیقی و اولیه اشكال مختلف عبادت‌های اسلامی به ویژه نماز جمعه و حج و...»[13]
بررسی ابعاد وسیع نهضت احیاء تفكّر دینی امام خمینی (ره) و احیاگری‌های ایشان، مجال مناسب دیگری را می‌طلبد. امید است با توجّه به مسئولیت خطیر حفظ دین و صیانت از آموزه‌های آن بتوانیم در سایه كتاب و سنّت و رهنمودهای عالمان دین خصوصاً احیاگر بزرگ عصر یعنی امام خمینی (ره) پاسدار و نگهبان و شایسته‌ای برای دین و نظام اسلامی باشیم.
[1] . همان، مقاله مبادی و اصول احیای دین..، ج 2، ص 440.
[2] . امام خمینی (ره) ولایت فقیه ص 19.
[3] . صحیفه نور، ج 3.
[4] . ولایت فقیه همان، ص 156.
[5] . همان، ص 25.
[6] . صحیفه نور، ج 7، سخنرانی مورخ 3/3/58.
[7] . همان، ج 4، سخنان مورخ 15/9/57.
[8] . همان، ج 3.
[9] . مجموعه مقالات، مقاله مبادی و اصول احیای دین ، ج 2، ص 442.
[10] . صحیفه نور، ج 21، ص 61.
[11] . همان.
[12] . همان، ص 98.
[13] . مجموعه مقالات، مقاله مبادی و اصول احیای دین، ج 2، ص 444.
حسن رضائي‌مهر- مركز مطالعات و پژوهش­هاي فرهنگي حوزه علميه


نوشته شده در   سه شنبه 4 بهمن 1390    
PDF چاپ چاپ