دوشنبه 19 آذر 1397 - 03 ربيع الثاني 1440 - 10 دسامبر 2018
اوقات شرعی 
 
مبانی و حقیقت حقوق بشر 9. آزادی در اعلامیّه جهانی حقوق بشر
کد مطلب:37925
تاریخ مطلب:جمعه 21 مهر 1396
آزادی، آرمان بلند بشر است که همزاد و همپای زندگی انسان، جایگاهی شایسته، در اندیشه و آرزوی انسان دارد و در گذرِ دگرگونی های آدمی و زندگی و اندیشه ها و انگاره هایش بحث ها برانگیخته و دشواری ها در افکنده و گشایش ها به ارمغان آورده است. آزادی، پیمان منزلت است، که او را از هر آفریده دیگری متمایز می سازد. او آزادانه و داوطلبانه در پیشگاه خداوند، سجده کرده است؛ چرا که خداوند نه در ترکیب او چیزی قرار داده است که وی را به ایمان مجبور کند و نه به وی اجازه داده است، دیگران را به ایمان مجبور کند. ...
جامعه و حکومت اسلامی>حقوق بشر > 1. کلیات (تعریف حق و حقوق بشر) > 1. مبانی و حقیقت حقوق بشر
مبانی و حقیقت حقوق بشر 9. آزادی در اعلامیّه جهانی حقوق بشر

آزادی، آرمان بلند بشر است که همزاد و همپای زندگی انسان، جایگاهی شایسته، در اندیشه و آرزوی انسان دارد و در گذرِ دگرگونی های آدمی و زندگی و اندیشه ها و انگاره هایش بحث ها برانگیخته و دشواری ها در افکنده و گشایش ها به ارمغان آورده است.
آزادی، پیمان منزلت است، که او را از هر آفریده دیگری متمایز می سازد. او آزادانه و داوطلبانه در پیشگاه خداوند، سجده کرده است؛ چرا که خداوند نه در ترکیب او چیزی قرار داده است که وی را به ایمان مجبور کند و نه به وی اجازه داده است، دیگران را به ایمان مجبور کند.
آزادی و مفاهیم مربوط به آن از جمله مؤلّفه های مهّم و قابل توجه در همه مکاتب، مذاهب، آثار حکما و پیمان های انسان در طول تاریخ بوده است. در این مبحث برآنیم تا آزادی را از دیدگاه اعلامیّه جهانی حقوق بشر بنگریم.
تاریخچه اعلامیه حقوق بشر
مفهوم حقوق بشر در دنیا، کهن سال تر از آن است که بتوان آن را به تمدّن و دوره ای خاص منتسب کرد. از دیر باز، همه اندیشمندان، همه مذاهب و کتب بزرگ حکمت و ادب، از آن دم زده اند و در مدح آن سخن ها گفته اند.(1)
برخی از نویسندگان، حقوق بشر را از دیدگاه زردشت، کورش، دین یهود، در اندیشه کنفوسیوس و دیگر تفکرات تاریخی کاویده اند. پیامبر گرامی اسلام(ص) در خطبه حَجّة الوداع به محترم بودن جان و مال و ناموس آدمیان ـ یعنی همان چیزی که امروز حقوق بشر نامیده می شود ـ تأکید کرد.
تا آن جا که ما می دانیم، نخستین جوانه های اعلامیه های «حقوق بشر» به مفهوم امروزی، در اوایل قرن 13 میلادی در انگلستان ـ که مردم این کشور متحد شدند تا قدرت پادشاه را محدود نمایند ـ رشد کرد. اعلامیه استقلال امریکا در 1776 م، اعلامیه حقوق بشر و شهروند در فرانسه به سال 1789، و اعلامیه جهانی دسامبر 1948 مجمع عمومی سازمان ملل، از دیگر تلاش های جامعه بشری برای مدّون کردن حقوق انسان هاست.
بَسامد آزادی در اعلامیّه
دهم دسامبر 1948 م، اعلامیه ای به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسید که امضا کنندگان آن، وحدت اعضای خانواده بشری، کرامت انسانی و شناسایی حقوق ناشی از آن را اساس آزادی، عدالت و صلح در جهان می دانستند و ایجاد جهانی را که در آن، افراد بشر در بیان عقیده خود، آزاد و از ترس و فقر رها باشند، به عنوان بالاترین آرمان و آرزوی بشری اعلام کردند.
این اعلامیه، در سی مادّه تدوین شده است که حدود نیمی از آنها به آزادی های بشری اختصاص دارد و برخی از بندهای دیگر نیز به نحوی به مسائل آزادی مربوط می شود. در این جا به صورت گذرا به ذکر موادّی از اعلامیه که به آزادی مربوط اند، می پردازیم:
مادّه اول می گوید: تمام افراد بشر، آزاد، زاده می شوند و از لحاظ حیثیت و کرامت و حقوق با هم برابرند.
مادّه دوم، اشاره می کند همه افراد بشر، حق دارند که بی هیچ گونه تمایزی، از تمام حقوق و آزادی های ذکر شده در این اعلامیه برخوردار شوند و ...
مادّه سوم می گوید: هر فردی حق زندگی، آزادی و امنیّت شخصی دارد.
ماده چهارم می گوید: بردگی و داد و ستد بردگان در هر صورت، ممنوع است.
مادّه دوازدهم در بند اول و دوم، اختصاص به رفت و آمد و حق اقامت آزاد افراد در کشورها دارد.
مادّه شانزدهم، از آزادی ازدواج و تشکیل خانواده سخن می گوید.
مادّه هجدهم اشاره می کند که هر شخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین، بهره مند شود.
مادّه نوزدهم می گوید: هر فردی حقّ آزادی عقیده و بیان دارد.
مادّه بیستم، اشاره به حقّ آزادی تشکیل اجتماعات و مجامع دارد.
مادّه بیست و سوم اختصاص به آزادی انتخاب شغل دارد.
مادّه بیست و هفتم می گوید: هر فردی حق دارد آزادانه در زندگی فرهنگیِ اجتماع، شریک و سهیم گردد.
مادّه بیست و نهم می گوید: هر فردی فقط در برابر آن جامعه ای وظیفه دارد که رشد آزادانه و همه جانبه او را ممکن می سازد.
مادّه سی ام می گوید: هیچ یک از مقررات اعلامیّه نباید چنان تفسیر شود که موجب از بین بردن حقوق و آزادی های مندرج در این اعلامیه شود.
چنان که معلوم است، آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر، نقش محوری و اساسی دارد و در بیشتر بندهای آن به صورت های مختلف جایگاه دارد و شاید با توجه به دیگر مواد اعلامیه که به نحوی مربوط به آزادی ها می شود، بتوان گفت اعلامیه جهانی حقوق بشر، اعلامیه حقوق و آزادی های بشر است.
اوّلین ماده اعلامیه، اعلام می کند که انسان ها آزاد آفریده شده اند که یک اصل انسانی و اسلامی است و در آخرین ماده، باز هم به بحث آزادی باز می گردد و هرگونه سوء استفاده از تفسیر مواد اعلامیه را برای تحدید آزادی ها، رد و محکوم می کند.
اعتبار جهانی اعلامیه
اگر چه اعلامیه جهانی حقوق بشر به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده و رسماً توسط یکایک کشورهای عضو این سازمان، به عنوان تعّهدی الزام آور، پذیرفته شده است، ولی باید دانست مَفاد این اعلامیه با باورها و ارزش های بسیاری از ملل جهان، سازگاری ندارد. به طور مثال، کنفرانس مقدّماتی کشورهای آسیایی در بانکوک اعلام کرد به منظور حمایت از حقوق بشر، تفاوت های موجود در زمینه های ملّی و مذهبی را باید در نظر گرفت. یا این که در اعلامیه قاهره (9 ژوئن 1992) کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی، حقوق بشر را پس از معیارهای مذهبی اسلامی در مقام دوم اهمیت قرار داده اند؛ ولی در هر حال، جهانی بودن حقوق بشر و اتّفاق همه ملّت ها در بسیاری از مواد این اعلامیه، واضح است.
کشورهای مسلمان در 14 محرم 1411 در قاهره، اعلامیه ای را به تصویب رساندند، که به «اعلامیّه اسلامی حقوق بشر» معروف شد. این اعلامیه، نسبت به اعلامیه جهانی، اضافاتی دارد و همچنین با برخی از آزادی های مندرج در آن، مخالف است که این اختلاف، ناشی از تفاوت در دیدگاه اسلام و غرب است.
اسلام و اعلامیه جهانی حقوق بشر
در بخش مقایسه حقوق جهانی با حقوق مصّرح در اسلام باید گفت: بدون قرار گرفتن تحت تأثیر احساس و ذوقیات، نه تنها همه موادّ شایسته این اعلامیه در منابع اوّلیه و معتبر اسلامی، با استناد به متون اصلی دین، وجود دارد، بلکه اضافه بر آن مواد، حقوق و احکامی در منابع اسلامی راجع به بشر در موقعیت جهانی وجود دارد که می تواند امتیازی خاص برای فقه و حقوق اسلامی محسوب شود و در عین حال، خالی از برخی اشکالات جزئی و یا نواقصی است که در اعلامیه مورد بحث، قابل مشاهده است.(2)
هر دو دیدگاه اسلام و غرب، آزادی سیاسی ـ اجتماعی را از حقوق اساسی انسان ها تلقّی نموده اند و دولت و اجتماع را در آماده کردن محیط زندگی برای برخورداری از این حق، مسئول می دانند.
در عین حال که در اصل آزادی، اتفاق نظر است، اسلام، هر نوع آزادی ای را که در تضاد با حقوق و تکالیف جامعه و فرد باشد، ممنوع کرده است. در حقوق جهانی اسلام، برخورداری از آزادی، مشروط به عدم اخلال در انجام دادن تکالیف فردی و اجتماعیِ ناشی از حقوق جامعه است و هیچ انسانی نمی تواند با تکیه بر حقّ آزادی، خودش و یا دیگر انسان ها را به مهلکه بیندازد!(3)
1 . برای اطلاع بیشتر ر.ک: ذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم، محمدعلی اسلامی ندوشن
2 . برخی متفکّران مسلمان، بر این نکته تصریح و تأکید کرده اند که اعلامیه جهانی حقوق بشر، از آن جا که برخاسته از حقوق مطرح در ادیان ابراهیمی (مسیحیت و یهود) است، اختلاف چندانی با فقه و حقوق اسلامی ندارد و بلکه در روزگار تصویب، نخست، مورد تأیید علمای بزرگ مسلمان (شیعه و غیر شیعه) قرار گرفته و سپس از سوی ملّت ها و دولت های مسلمان، پذیرفته شده است (شهید مرتضی مطهری در: خدمات متقابل اسلام و ایران، ص62). برخی نیز تصریح کرده اند که این اعلامیه، شاید تا 98 درصد، با فقه و حقوق اسلام، مطابقت دارد (حسن رحیم پور ازغدی در: وحدت حوزه و دانشگاه/ سخنرانی در دانشکده الهیات دانشگاه تهران، نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه ها، تهران: آذر ماه 1382). بر این نکته باید افزود که علما و حقوقدانان مسلمان در نشست قاهره، نتوانستند به این پرسش پاسخ دهند که اگر قرار بر دخالت دادن اعتقادات دینی مسلمانان در اعلامیه جهانی حقوق بشر باشد، اوّلاً آیا این حق برای هندوها، سیک ها، بودایی ها، توتم پرستان افریقا و ... هم محفوظ است که چنین ادّعایی داشته باشند و اعتقادات خود را در حقوق و قوانین جامعه خود، حاکم کنند؟ ثانیاً تکلیف آن دسته از فرقه ها و گروه های مسلمانی که همین اعلامیه اسلامی حقوق بشر مصوّب قاره را هم قبول ندارد (مثل گروه های تندرو اسلامی، سَلَفی ها، وهّابی ها، و نیز برخی روشن فکران پیشرو) چه می شود؟ (بخش علمی)
3 . برای اطلاع بیشتر، ر.ک: گفتارهایی در حقوق عمومی، ابوالفضل قاضی و تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، محمدتقی جعفری و حقوق بشر از منظر اندیشمندان، محمد بسته نگار.
منابع
1 . حقوق بشر از منظر اندیشمندان، محمد بسته نگار، تهران: شرکت سهامی انتشار، اول، 1380 .
2 . آزادی های عمومی در حکومت اسلامی، راشد غنوشی، ترجمه: حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی، اول، 1381 .
3 . تحقیق در دو نظام حقوقی جهانی بشر، محمدتقی جعفری، تهران: دفتر خدمات حقوقی بین المللی، اول، 1370 .
4 . ذکر مناقب حقوق بشر در جهان سوم، محمدعلی اسلامی ندوشن، تهران: انتشارات یزد، اول، 1372 .
5 . فصل نامه علوم سیاسی، قم: مؤسسه آموزشی عالی باقرالعلوم(ع)، شماره سوم، زمستان 1377 .
6 . گفتارهایی در حقوق عمومی، ابوالفضل قاضی، تهران: دانش گستر، اول، 1375 .


برای مشاهده سایر مطالب مرتبط ،مطلب مورد نظر خود را از لیست کشویی زیر انتخاب نموده و دکمه مشاهده را کلیک نمایید
نوشته شده در   جمعه 21 مهر 1396  ساعت  10   توسط   حسین شاهد خطیبی
PDF چاپ ارسال برای دوستان بازگشت
نظرات شما :
نام :
نام خانوادگی :
  ایمیل :
 
لطفا کد نمایش داده شده در تصویر را وارد نمایید
نظر خود را درباره این مطلب بیان بفرمائید